Türk unwérstitlirining dunyada tutqan orni

Türk unwérstitliri we ularning künimizdiki dunya unwérstitliri arisidiki tutqan orni


(08-04-2009)türkiye awazi radi'osi:

Türkiye jumhuriyitining qurulghinidin étibaren uchqandek tereqqi qiliwatqan, zamaniwilashqan türk unwérstétliri we ularning künimizdiki dunya unwérstétliri arisidiki tutqan orni

Herqandaq bir döletning ilmiy we ma'arip jehettin dunya ölchemlirige toshup-toshmaydighanliqini bilishi we shu ölchemlerge yetken unwérstétlar qataridin orun élishqa tirishishi zadi kem bolsa bolmaydighan muhim amillardin biridur.

Künimiz dunyasida bilim, téknologiye we iqtisadiy musabiqe bilen unwérstétlar arisidiki musabiqe bir birige zich munasiwetlik.

Unwérstétlarning dunya ma'arip sahesidiki tesiri;
Oqu-oqutush sapasi,
Oqutquchilarning sapasi,
Akadémik jehettiki neshriyat buyumlirining köplüki we
Ijtima'iy qurulmisining chongliqi qatarliq pirinsiplargha köre ölchinidu.

Türk unwérstétliri nöwette, oqughuchi tallashqa tolimu diqqet qilmaqta we oqughuchi tallash we orunlashturush merkizi teripidin élinidighan mexsus imtahan arqiliq oqughuchi qobul qilmaqta.
Türkiyidiki unwérstétlar herqandaq bir iltimas we héchkimge qilche yüz xatire qilmastin adil we tenglik asasidiki imtahan arqiliq oqughuchi qobul qilish bilen bir waqitta, yene yétishken oqutquchi-ustazlar, yéterlik maddiy imkanliri we akadémik jehettiki musteqilliqi bilen hemme jehettin alahide közge tashlinip turidu.
::::::::::::::::::::::::::::::::

Yiraqni körüsh jehette mislisiz iqtidargha ige ulugh dahi mustafa kemal atatürkning yéngi jumhuriyetning qurulushi bilen élip bérishqa bashlighan zamanning telipige layiq islahat heriketliri ma'arip we telim-terbiye sahesidimu namayan bolushqa bashlighan.

Buni chöridigen halda türkiyide ma'arip we telim-terbiye saheside qanuniy tengshesh xizmetliri we ma'arip islahatliri ishqa ashurulghan.
Türkiye, osmanli impiratorluqi dewride tarix sehnisidin tégishlik orun alghandin kéyin, aldi bilen ma'arip we telim-terbiye saheside nahayiti zor islahat heriketlirini bashliwetken.
Zawalliqqa yüzlinish we arqida qélish yiltizlirini tüp yiltizidin qomurup tashlaydighan eng chong amil- ma'arip we telim-terbiye sahesidiki islahatlar arqiliq tereqqiyatning ghayisi tiklen'gen.
Türkiyide yéngi dölet éngigha asasen sékolarizmliq sistémisi (yeni din bilen dölet bir biridin ayriwétilgen sistéma) we zamaniwi ma'arip éngigha asaslinidighan bir xil qanun nizami turghuzulghan.

Türkiyide bügün iptixarliq bilen shüni körüwatimizki, asasiy ma'aripta pütünley mekteplishish ishqa ashurulghan. Buningdin sirt yene, iqtidarliq we xelq'ara ölchemge toshudighan elachi oqughuchilarni yétishtürüp chiqish nishani ishqa ashurulghan, ma'arip xizmetliri zamanning telipini qanduralaydighan halgha keltürülgen, xususiy unwérstétlarni qurup chiqishta xususiy karxanilarning qollap quwwetlishi qolgha keltürülgen, hemde yawropani öz ichige alghan dunya ma'arip torlirigha ishtirak qilish pilani muweppeqiyetlik halda orundalghan.

Nöwette, türkiyidiki bashlan'ghuch mektep, ottura mektep we unwérstétlarda oquwatqan oqughuchilarning sani 20 milyon'gha yétidu. 73 milyon nopusqa ige türkiyide peqet bashlan'ghuch mektepte oquwatqan oqughuchilarning sanila 15 milyon 5 yüz mingdur.
::::::::::::::::::::::::::::::::

Adanadiki chuqur'owa unwérstétidin eskishehir(yeni kona sheher)diki anadolu unwérstétighiche,
Boludiki abant izzet baysal unwérstétidin enqerediki ottura sherq téknologiye unwérstétighiche,
Wandiki yüzinchi yil unwérstétidin edirnediki trakya unwérstétighiche,
Diyarbaqirdiki dijle unwérstétidin istanbuldiki boghaz'ichi unwérstétighiche,
Trabzondiki qaradéngiz téknologiye unwérstétidin izmirdiki toqquzinchi sintebir unwérstétighiche
Her bir wilayette kem dégende bir unwérstét bar bolghan türkiye;
Yerlik we chet'ellik oqughuchilargha her jehettin zamaniwi we ilghar ma'arip pursiti yaritip bermekte.

Türk unwérstétliri, zaman'gha layiq sewiyige ige ma'arip xadimliri, hem zaman'gha maslishalaydighan pen-téxnikiliq we ilmiy üstqurulmisi bilen pütkül dunyaning diqqitining merkezliridur.
Her yili türk unwérstétlirigha oqushqa orunlishish üchün hem chet'ellik oqughuchilar imtahani yeni qisqiche atilishi YÖS imtahani arqiliq, hem türk jumhuriyetliri imtahani yeni qisqiche atilishi TCS imtahani hemde bashqa ikkilik medeniy kélishimnamiler arqiliq qanche on minglighan oqughuchilar türk jem'iyetlirige iltimas qilmaqta.
Tarixiy we medeniy bayliqlardin sirt yene ilmiy we akadémik bayliqi bilenmu dunyaning diqqitini özige merkezleshtürgen türkiyiining aliy bilim yurtlirida oqush özgiche bir xil artuqchiliqtur.

::::::::::::::::::::::::::::::::

Türkiyide unwérstét ma'aripi peqet dölet wastisi arqiliqla jari qilduruidighan bir xizmet sahesi emes.
Xususiy qurulushlarmu özlirining qol ilkidiki fondi jem'iyetlerning wastisi arqiliq xususiy unwérstétlarni qurup chiqqan.
Bularning arisida bügün dunyagha dang chiqarghan bashkent yeni paytext unwérstéti, bilgi unwérstéti, bilkent unwérstéti, izmir maliye unwérstéti, koch unwérstéti, sabanji unwérstéti, türkiye soda-sana'etchiler we birzhilar birleshmisi maliye we téknologiye unwérstéti, yeditepe unwérstéti qatarliqlar bar bolup, bular hem ijtima'iy hem ilmiy qurulmiliri arqiliq dunyaning eng zamaniwi unwérstétliri bilen beslisheleydighan sewiyidiki unwérstétlardur.
Talantliq ma'arip xadimliri we zamaniwi binaliri arqiliq oqughuwchilargha mislisiz aliy ma'arip imkaniyiti yaritip bériwatqan türkiye, magéstérliq, dokturluq we tibabetchilikte mutexessislik saheliride teqdim qiliwatqan alemshumul xizmetliri arqiliqmu köz qamashturidighan bir dölettur.

Türkiye nopusining yüzde 30 pirsentini 15-29 yash arisidiki yash-ösmürler teshkil qilidu.
Türkiye jumhuriyiti mana mushundaq köp sanliqni teshkil qilidighan yash-ösmürlerning terbiyilinip chiqishida bir tereptin yéngi-yéngi pilanlarni tüzüp chiqsa, yene bir tereptin her qaysi unwérstétlarda oquwatqan 2 milyon oqughuchi bilenmu kelgüsige zor ümid bilen nezer tashlimaqta.

Nöwette, amérika qoshma shitatliri bilen yawropa elliri ittipaqi döletlirini öz ichige alghan dunyaning türlük unwérstétlirida bilim éliwatqan 50 mingdin artuq türk yashlirimu dunya bilimlirini türkiyige toshuwatqan dinamililiq méngeler hésaplinidu.

::::::::::::::::::::::::::::::::

Ulugh dahi atatürk qurup chiqqan zamaniwiy we medeniyetlik türkiye, dunyadiki zulumgha uchrighuchi barliq mezlum döletler üchün kem-kütisiz bir örnektur.

Bügün türkiye jumhuriyiti türkiy jumhuriyetler, qérindash türkiy milletler, barliq arqida qalghan we tereqqi qiliwatqan döletler hem qérindash türkiy jem'iyetlirige üzlüksiz türde yardem qolini sunmaqta.

Boludiki abant izzet baysal unwérstétidin zon'guldaktiki qara'almas unwérstétighiche, döletlik unwérstétlar bilen enqerediki atilim unwérstétidin istanbuldiki yeditepe unwérstétighiche xususiy fondi jem'iyet unwérstétlirigha a'it barliq uchurlargha shundaqla tizimlitish shertliri heqqide www.Yok.Gov.Tr tor adrisidin érisheleysiler.
::::::::::::::::::::::::::::::::

تولۇق ئوقۇش

Türkiye ghazi uniwérsitéti

Ghazi uniwérsitétigha qisqiche nezer


(22-03-2009)-türkiye awazi radi'osi:

Türkiye jumhuriyitining paytexti enqerede yerlik we chet'ellik oqughuchilargha oqush imkaniyiti yaritip bériwatqan ghazi uniwérstéti, qurulush tarixi étibari bilen türkiye jumhuriyitining deslepki mezgillirige toghra kélidighan dangliq uniwérstétlardin biri.

Türkiye jumhuriyitining qurghuchisi ghazi mustafa kemal atatürkning yolyuruqigha asasen qurulghan ghazi uniwérstéti, 1926-yili «ottura derijilik oqutquchilar telim-terbiye inistitoti» dégen nam bilen qurulghan aliy ma'arip orginining qurulushi bilen teng xizmetke kirishtürüldi.

1926-yili qurulghan bu inistitutning ismi- atatürkning «ghazi»liq unwanigha béghishlinip 1929-yili «ghazi ottura derijilik oqutquchilar mektipi we telim-terbiye inistituti»gha özgertilgen bolsa, 1976-yili «ghazi telim-terbiye inistituti»gha özgertildi. 1935-yili qurulghan enqere aliy téxnikomi we enqere qizlar téxnikomi qatarliq mektepler hemde enqere iqtisadiy we soda penliri akadémiyisi qatarliqlar «ghazi uniwérstéti» istiqbalining parlaq bolushida intayin muhim rol oynidi.

Türkiye xelqi, pütkül memliket miqyasida qanat yaydurulghan wetenni qutquzush urushida ghelibe qilghandin kéyin, iqtisad, jem'iyet we ma'arip qatarliq istratégiyilik sahelerdimu tereqqiyat üchün küresh qilishni qanat yaydurdi. Démek, bu xil tereqqiyatlarda ghazi uniwérstétigha oxshashla bashqa türk aliy ma'arip organlirimu chong rol oynidi.

2009-yiligha kelgende, ghazi uniwérstétigha qarashliq 14 fakultét, 5 aliy téxnikom, 9 kespiy mektep, 35 tetqiqat merkizi we 5 inistitut barliqqa keldi. Ghazi uniwérstétigha qarashliq yene miditsina, pédagogika, dorigerlik, éghiz boshluqi, inzhinirliq, mémarchiliq, iqtisad we igilik bashqurush, xewerlishish, til-edebbiyat, qanunshunasliq, güzel sen'et qatarliq her qaysi fakoltétlarmu türkiye ma'aripigha hesse qoshup kelmekte.

Ghazi uniwérstéti türk jumhuriyetliridin we chet'eldin kelgen 1500 din artuq oqughuchisi bilen 2009-yili eng köp chet'ellik oqughuchi qobul qilghan uniwérstét bolup hésaplinidu. 2009-yili oqughuchi we oqutquchilardin bolup, jem'iy 5000 din köprek magistirlar bilen dokturlarni yétishtürüwatqan aliy ma'arip orgini «ghazi uniwérstéti»ning 50 mingdin artuq oqughuchisi we 3 mingdin köprek oqutquchisi bar.

Hazirqi künde, türkiyidiki eng közge körünerlik aliy ma'arip organliridin biri bolghan ghazi uniwérstéti, ulugh dahi mustafa kemal atatürk körsitip bergen daghdam yolni boylap terqqiyatning eng yuqiri pellisige yétish yolida toxtimay oqughuchi yétishtürmekte. Ilim-pen sahesidiki zor muweppeqiyetliridin sirt ghazi uniwérstétining yene bir özgiche alahidiki, pédagogika fakoltéti jehettin türkiyide eng aldinqi qatarda turidighan uniwérstét bolup hésablinidighanliqidur. Ghazi uniwérstétigha qarashliq sana'et, ghazi ma'arip, kespiy ma'arip, pen-téxnika, soda-sana'et we sayahet qatarliq fakoltétlarmu bar.

Ghazi uniwérstéti- miditsina, éghiz boshluqi, dorigerlik, inzhinirliq-mémarchiliq fakoltétliridin, tenterbiye we muzika bölümlirigiche nurghunlighan fakoltét we aliy téxnikomi bar bolghan ilim-pen we medeniyet-sen'et merkizidur.
Ghazi uniwérstéti- türkiye jumhuriyitining aldinqi qatardiki oqutquchilirini yétishtürüp chiqiwatqan uniwérstétlarning biridur. Tetqiqatchi, ilim-pen we insaniyetke ehmiyet béridighan ixtisasliq xadémlarni yétishtürüp chiqishni meqset qilghan, shundaqla dunyaning her qaysi jayliridiki dangliq uniwérstétlar bilen ilmi tetqiqat tori shekillendürüp, tereqqiyatning tizginini qolida tutup turuwatqan zamaniwi bir uniwérstéttur.

Uchqandek tereqqi qiliwatqan türkiye jumhuriyitining aliy ma'arip organliridin biri bolghan ghazi uniwérstéti, enqere shehrining besh'ewler, emek, gölbashi we maltepe qatarliq rayonliridiki 4 oqutush binasida xizmet bermekte.

Ghazi uniwérstéti, ijtima'iy pa'aliyetler süpitide zamaniwiy we ilghar üskünilerge ige hemde her jehettin oqughuchilargha shara'it yaritip bériwatqan bir bilim merkizidur. Türk sen'et muzikisi, türkshunasliq, tebi'iy hayat mu'essesisi, shaxmat kulubi, naxsha-usul we foto-süret kulubi, alem qatnishi kulubi, folklor guruppisi, tarix tetqiqat guruppisi, pen-téxnika guruppisi, tiyatir ömiki we tenterbiye türliri boyiche échilghan kulub qatarliqlarda, oqughuchilargha her xil xizmetlerni ishlep kelmekte. Kinoxanilardin tartip her xil pa'aliyetler élip bériliwatqan tenterbiye türlirigiche oqughuchilargha keng purset yaritip bériwatqan ghazi uniwérstéti, fizika sahesidimu özgichiliki bilen alahide közge chéliqidighan bir aliy ma'arip apparatidur.

Türkiyining aldinqi qatardiki aliy ma'arip organliridin biri bolghan ghazi uniwérstétining yene bir alahidiliki shuki, türkche bilmeydighanlar üchün qurulghan «türkche oqutush merkizi» ghazi uniwérstétigha a'ittur. Türkiye sirtidin kelgen chet'ellikler we türkche bilmeydighanlar üchün qurulghan ghazi uniwérstéti türkche oqu-oqutush merkizi arqiliq türk medeniyitige we türk tiligha xizmet qilmaqta.

Türkiye türkchisini ögenmekchi bolghanlar üchün muhim bir ma'arip orgini bolghan ghazi uniwérstétining türkche oqu-oqutush merkizi heqqide www.Tomer.Gazi.Edu.Tr intérnét adrisidin téximu köp we tepsili melumatqa érisheleysiz.

Ghazi uniwérstétining özlüksiz ma'arip merkizide yingne bilen dawalash we siyaset kursi qatarliq mutexessislik programmiliridin sirt, tibbi penlerdin soda kesiplirigiche bolghan türlük penler hemde natiqliq, hösnixet qatarliq her xil kurslar échldi. Ghazi uniwérstéti tenterbiye merkizi bolsa, her türlük tenterbiye pa'aliyetlirini élip barghili bolidighan shara'itlargha ige.

*********************************

تولۇق ئوقۇش

Türkiye bilkent uniwérsitéti

Tunji qétim qurulghan fondi jem'iyet uniwérstéti: bilkent uniwéstéti


(19-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:

Türkiye jumhuriyiti aliy ma'arip orginigha qarashliq türk uniwérstétliri, qurulushi jehettin ikki türge ayrilidu. Biri, türkiye jumhuriyiti teripidin qurulghan dölet uniwérstétliri, yene biri meripetperwer zatlarning yardimi arqiliq qurulghan fondi jem'iyet uniwérstétliri.

2009–yili étibari bilen türkiye aliy ma'arip orginigha qarashliq fondi jem'iyet uniwérstétliri töwendikiche:

Ajibadem uniwérstéti,
Atilim uniwérstéti,
Bahcheshehir uniwérstéti,
Bashkent uniwérstéti,
Beykent uniwérstéti,
Bilkent uniwérstéti,
Chagh uniwérstéti,
Chankaya uniwérstéti,
Doghush uniwérstéti,
Fatih uniwérstéti,
Ghazikent uniwérstéti,
Gediz uniwérstéti,
Halich uniwérstéti,
Ishiq uniwérstéti,
Istanbul arel uniwérstéti,
Istanbul aydin uniwérstéti,
Istanbul bilgi uniwérstéti,
Istanbul bilim uniwérstéti,
Istanbul kemerburgaz uniwérstéti,
Istanbul kültür uniwérstéti,
Istanbul sheher uniwérstéti,
Istanbul tijaret uniwérstéti,
Izmir ékonomi uniwérstéti,
Izmir uniwérstéti,
Qadir xas uniwérstéti,
Koch uniwérstéti,
Maltepe uniwérstéti,
Melikshah uniwérstéti,
Okan uniwérstéti,
Özyegin uniwérstéti,
Piri re'is uniwérstéti,
Sabanji uniwérstéti,
Türkiye oadalar we borsalar birligi konomi we teknonoji uniwérstéti,
Ufuk uniwérstéti,
Yashar uniwérstéti,
Yeditepe uniwérstéti,
Yeni yüzyil uniwérstéti,
Zirwe uniwérstéti.

Türkiye jumhuriyiti aliy ma'arip orginigha qarashliq tunji qétim qurulghan xususiy shekildiki fondi jem'iyet uniwérstéti bilkent uniwérstétidur.

Bilkent uniwérstéti - Éhsan doghramaji ma'arip fondi jem'iyiti, éhsan doghramaji sehiye fondi jem'iyiti, éhsan doghramaji ilmiy-tetqiqat fondi jem'iyiti qatarliq jem'iyetlerning ortaq qarar qilishi netijiside 1984-yili 20-öktebir qurulghan.

Bilkent uniwérstéti, nöwette, dunyadiki eng dangliq uniwérstétlar arsida ma'arip sewiyisining yuqiriliqi, ilmiy–tetqiqat we neshir qilghan eserlirining köpliki, medeniyet–sen'et pa'aliyetliri jehettiki sewyisining yuqiriliqi qatarliq sahalerde aldinqi qatarda turidighan bir aliy ma'arip orginidur. Bilkent uniwérstéti, «bilim kenti uniwérstéti»ning qisqartilmisidur.

Bilkent uniwérstéti, 1986–yili 386 neper oqughuchi bilen oqush bashlighan bolup, nöwette, bilkent uniwérstétigha qarashliq 9 fakultét, baklaworluq sewiyiside 2 dane aliy téxnikom, 3 dane kespiy téxnikom, 38 oqu–oqutush programmisi we 6 inistitut, 12 mingdin artuq oqughuchisi bar. Bilkent uniwérstéti, 40 tin artuq dölettin kelgen oqutquchisi bar bolup, bun jehttinmu dunya boyiche dangliq ma'arip merkezliridin biri bolup hésaplinidu.

Bilkent uniwérstétini püttürgenler türkiye we xelq'aradiki dangliq orunlarda xizmetke orunliship, uniwérstétning nopuzining téximu éshishida türtkilik rol oynimaqta. 1988–yili türkiyide melum bir uniwérstét qarimiqida tunji bolup qurulghan ishqa orunlashturush merkizi, oqughuchilar bilen soda dunyasining shirket bashqurghuchilirini tertiplik halda uchrashturup kelmekte.

Bilkent uniwérstéti, dunyadiki dangliq uniwérstétlar bilen oqughuchi almashturush programmisi jehettin kélishim hasil qilmaqta. Bilkent uniwérstéti kélishim hasil qiliwatqan uniwérstétlarning sani künsiri köpiyiwatqan bolup, bu uniwérstétlar arisida amérika qoshma shitatlirining kaliforniye uniwérstéti, gé'orgiye pen–téxnika uniwérstéti, maryland uniwérstéti, washinggton uniwérstéti, michigan uniwérstéti; En'giliyining esseks uniwérstéti, gérmaniyining pforjé'im uniwérstéti bilen konstanz uniwérstéti, italiyining roma uniwérstéti bilen ékolé supéri'éuré dé kommérké dé lélle uniwérstéti, kanadaning mkgil uniwérstéti bilen montré'al uniwérstéti, gollandiyining tilburg uniwérstéti bilen amstérdam uniwérstéti, danimarka(daniye)ning jenubiy danimarka uniwérstéti, isra'iliyining tel ewiw uniwérstéti, yéngi zillandiyining waykato uniwérstéti qatarliq dunyagha dangliq ma'arip organliri bar.

Türkiye jumhuriyiti istatistika idarisining melumatigha qarighanda, élan qilin'ghan eserlerning köpliki, her bir oqutquchigha toghra kélidighan élan qilin'ghan eserler jehettin, bilkent uniwérstéti türkiyidiki uniwérstétlar arisida birinchi orunda turidu.

Bilkent uniwérstétida igilik bashqurush fakultéti, iqtisadiy, idari we ijtima'i penler fakultéti, qanunshunasliq fakultéti, insanshunasliq we edebiyat fakultéti, güzel-sen'et fakultéti, lahiye we mémarchiliq fakultéti, tebi'iy penler fakultéti, muzika fakultéti we sehne sen'etliri fakultéti qatarliq fakultétlar bar.

Türk uniwérstétliri arisida dölet uniwérstétliridin bashqa fondi jem'iyet uniwérstétlirimu qolgha keltürgen muweppeqiyetliri arqiliq muhim orunni igileydu. Fondi jem'iyet uniwérstétliri arisida bilkent uniwérstéti, türkiyide ma'arip saheside nahayiti yuqiri sewiyige yétish bilen bir waqitta, yétishtürüp chiqqan oqughuchiliri arqiliqmu dunyadiki dangliq uniwérstétlar arisida aldinqi qatardin orun élip kelmekte.

Bilkent uniwérstéti, ma'arip we tetqiqat jehettiki muweppeqiyetlirini tekshüshüp éniqlap chiqish üchün qolliniwatqan xelq'ara ölchemlerge ri'aye qilip kelmekte. Oqutquchilarning xelq'ara ilmiy zhornallarda élan qilin'ghan maqalilirining sanining köplüki we bu maqalilardin alimlarning dégüdek paydilinshi buning eng roshen namayendisi, elwette.

Bilkent uniwérstétining derslik tili in'gilizche bolup, oqughuchilar özliri tallaydighan derslerdin sirt bashqa chet'el tillirinimu öginish pursitige ige.
Bilkent uniwérstétining oqutquchi xadimlirining üchte biri chet'ellik.

Dunyaning sanaqliq kütüpxaniliridin birge ige bilkent uniwérstéti, hazirghiche kitab–zhornallar üchün 3 milyun amérika dolliridin artuq meblegh ajratti.

Bilkent uniwérstétida nurghunlighan yerlik we chet'ellik oqughuchilargha oqush yardem puli bérilmekte. Nöwette, bilkent uniwérstétigha tizimgha aldurghan oquchilarning tötte biri oqush yardem puligha érishmekte.

Bilkent uniwérstéti heqqide http://www.Bilkent.Edu.Tr intérnét adrisidin téximu köp we tepsili melumatqa érisheleysiz.
********************************

تولۇق ئوقۇش

Türkiyidiki türkche oqutush tetqiqat merkezliri

Qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche oqutush tetqiqat merkizi bashqarmiliri


(22-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:

türkche - dunyadiki eng qedimiy we eng köp sözlishiliwatqan tillarning biridur. Pütkül dunyada türkiye türkchisige bolghan qiziqish kündin–kün'ge ashmaqta. Türkiye türkchisidin ibaret, négizlik, nahayiti bay we bilim tilining oqutulushi toghrisida künsiri yéngi–yéngi xizmetler ishlenmekte. Hemmige melum bolghinidek, til, insanlarning öz'ara chüshinish hasil qilishida türtkilik rol oynaydighan we kem bolsa zadi bolmaydighan tebi'iy bir wastidur.

Hazirqi dunyada ma'arip we telim–terbiye, sen'et, bilim, siyaset, herbiy xizmet, sayahet, medeniyet, soda–tijaret we xewerlishish saheliride ijtima'iy we milliy munasiwetlerning saghlam bir shekilde élip bérilishi üchün, öz ana tilidin bashqa dunyawiy tillardin birini bilishke éhtiyaj bar. Herqandaq bir chet'el tilini öginish démek, yéngi bir insan bolush, démektur. Chet'el tili öginish bolsa, birawning öz ana tilidin bashqa bir til we medeniyet bilen tonushup chiqishi démektur.

Türkiye türkchisi, nöwette türkiyining zamaniwiy we ilghar pen–téxnika wastilirigha tayinip oqutulmaqta.

Türkiye türkchisining chet'ellik oqughuchilargha oqutulushi toghriliq, enqere unwérstétining qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche oqutush tetqiqat merkizi bashqarmisi,
2002–yili neshir qildurghan «hitit chet'ellikler üchün türkche öginish qollanmisi» namliq bir yürüsh eser;
2003–yili murat özbay bilen fexri témizyürek teripidin neshir qildurulghan «türkche ögineyli orxun» namliq bir yürüsh eser;
Ghazi unwérstétining qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche oqutush merkizi bashqarmisi teripidin neshir qildurulghan «chet'ellikler üchün türkche öginish qollanmisi» namliq bir yürüsh eser türkche ögen'güchiler üchün eng muhim menbeler bolup hésablinidu.
Buningdin sirt yene, türkiye türkchisini bilmeydighanlargha türkiye türkchisini ögitish toghrisida ishliniwatqan bashqa xizmetlerge nezirimizni aghdurghinimizda;
Kénan aqyüz teripidin hazirlan'ghan «chet'ellikler üchün türkche sözlishish qollanmisi» namliq eser;
Hüseyin aytach bilen agah önen teripidin hazirlan'ghan «chet'ellikler üchün emeliy qollinilidighan türkche öginish qollanmisi» namliq eser;
Sermet sami uysal teripidin hazirlan'ghan «chet'elliklerge türkche derslik qollanmisi» namliq eser;
Qayajan teripidin hazirlan'ghan «chet'ellikler üchün türkche–in'gilizche izahliq türkche derslik qollanmisi» namliq eser;
Mehmet hen'girmen teripidin hazirlan'ghan «türkche ögineyli» namliq eser qatarliqlarning barliqini chéliqturimiz.

Türkiye türkchisini oqutush meqsitide qurulghan türkiye türkchisini oqutush merkezliri, aliy bilim yurtlirida bilim élish üchün türkiyige kelgen oqughuchilargha ularni qilche zéiktürüp qoymastin, ich–ichidin söyünüp öginidighan, zamaniwiy we qolay usulda türkiye türkchisini oqutush meqsitide qurulghan organlardur. Türkiyige kelgen chet'ellik oqughuchilarning türkiyidiki unwérstétlarda oqush pursitige érishelishi üchün aldi bilen shu unwérstétlarda oqutuluwatqan derslerni toluq chüshinip özleshtüreligüdek derijide türkiye türkchisini bilishliri shert. Ular özlirining shu sewiyige yetkenlikini özliri alidighan diplom yaki shuninggha toghra kélidighan ispat qeghizi arqiliq ishpatlishi shert.

Türkiye türkchisining oqutush ishlirigha, herqaysi unwérstétlarning qarmiqida xizmet ishlewatqan qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche oqutush tetqiqat merkizi bashqarmiliri mes'uldur.

Türkiyide, enqere unwérstéti, ghazi unwérstéti, istanbul unwérstéti we ege unwérstéti qatarliq unwérstétlargha qarashliq jem'iy 4 türkiye türkchisini oqutush merkizi bardur.

Türkiye türkchisining oqutulushida aldinqi qatarda turidighan organlardin biri bolghan enqere unwérstéti mudiriyitige qarashliq enqere unwérstéti qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche we chet'el tili oqutush tetqiqat merkizi bashqarmisi, 1984 – yili chet'elliklerge türkche ögitish meqsitide « British Council», «Goethe Institut», «Cervantes» we «Alliance Française» qatarliq dunya boyiche aldinqi qatarda turidighan til we medeniyet merkezlirini ülge qilghan asasta qurulghan. Enqere unwérstéti qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche we chet'el tili oqutush tetqiqat merkizi bashqarmisi, shu yillarda, chet'elliklerge türkche oqutush saheside xizmet ishligen tunji we yégane organ bolghan. Tömer, dunyaning herqaysi jaylirida keng xelq ammisi teripidin qolliniliwatqan türkchini bir «lahiye» süpitide qolgha aldi we tetqiqat xizmiti tejribilirige tayinip chet'elliklerge ularning türkchini qolay usulda öginelishi üchün akadémik asas yaritip berdi.

Enqere unwérstéti qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche we chet'el tili oqutush tetqiqat merkizi bashqarmisining qurulush nishani; Türkiyide türkchini chet'el tili süpitide, chet'ellerde bolsa türklerge türkchini ana til süpitide ögitish, türkiyini we türk medeniyitini tonutushtin ibaret.

Türkiye miqyasida jem'iy 10 shöbisi bar bolghan enqere unwérstéti qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche we chet'el tili oqutush tetqiqat merkizi bashqarmisi, her yili 55 minggha yéqin oqughuchi yétishtürüp chiqidighan eng ilghar organ bolup hésablinidu.

Enqere unwérstéti qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche we chet'el tili oqutush tetqiqat merkizi bashqarmisining enqerediki qizil'ay we tunali hilmi shöbiliridin bashqa yene istanbul, izmir, bursa, antalya, lanya, trabzon, samsun we déngizli qatarliq 10 shöbisi bar.

Enqere unwérstéti qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche we chet'el tili oqutush tetqiqat merkizi bashqarmisi heqqide www.Tomer.Ankara.Edu.Tr intérnét adrisidin toluq melumatqa érisheleysiz.

Türkiye türkchisining bilim we xewerlishish tili süpitide tereqqi qilip, dunyagha keng tarqilishida qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche we chet'el tili oqutush tetqiqat merkizi bashqarmiliri éytip tügetküsiz derijide hesse qoshti we qoshmaqta. Türkiy jumhuriyetliri bilen türk we qérindash xelqlerdin, shundaqla bashqa döletlerdin türkiyige aliy ma'arip saheside bilim élish üchün kelgen we baklawurluq, magistérliq we dokturluqta oqumaqchi bolghan oqughuchilar tunji bolup qedem basidighan jay mana mushu türkche we chet'el tili oqutush tetqiqat merkizi bashqarmiliridur.

Türkiye türkchisini bilmeydighan chet'ellik oqughuchilargha türkiye türkchisini puxta ögitidighan we türk medeniyiti bilen türkiye heqqide omumyüzlük melumat bérilidighan türkiye türkchisi til oqutush tetqiqat merkizi bashqarmiliri, zamaniwi til ögitish téxnikiliri we yazma, ün–sin matériyalliridin ünümlük paydilinip, oqughuchilarning til öginishige zor qolayliq yaritip bermekte.

Enqere unwérstéti qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche we chet'el tili oqutush tetqiqat merkizi bashqarmisining sirtida yene enqerede ghazi unwérstétige qarashliq ghazi unwérstéti qisqiche «tömer» dep atilidighan türkche oqutush tetqiqat merkizi bashqarmisi bar bolup, bu heqte www.Tomer.Gazi.Edu.Tr intérnét adrisidin toluq melumatqa érisheleysiz.
Yene istanbul unwérstétining qisqiche «dilmer» dep atilidighan türkche oqutush tetqiqat merkizi bashqarmisi heqqide www.Istanbul.Edu.Tr/dilmer/ intérnét adrisidin toluq melumatqa érisheleysiz.
Izmirde bolsa türkiye türkchisi oqutushi toghrisida enqere unwérstétigha qarashliq «tömer» ning sirtida yene ege unwérstétige qarashliq türk dunyasi tetqiqat institutidinmu paydilinalaysiz.
Ege unwérstéti türk dunyasi tetqiqat instituti heqqide
http://tdae.Ege.Edu.Tr/ intérnét adrisidin téximu köp melumatqa érisheleysiz.
*********************************

تولۇق ئوقۇش

Türkiyide ma'arip we telim terbiye

Türkiyediki unwérstitlarning qisqiche tarixi, qurulush basquchi, tereqqiyati we nöwettiki ehwali


(22-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:

omumen qilip éytqanda, unwérstit, pakultét, aliy téxnikom, institut qatarliq aliy derijilik ma'arip – telim–terbiye we tetqiqat orunlirini öz ichige alghan aliy ma'arip orginidur.

Aliy ma'arip bolsa, ottura derijilik ma'ariptin yuqiri sewiyide telim–terbiye xizmetlirini öz ichige alghan bir organdur. Her bir unwérstét aliy ma'arip orgini hésaplinidu, biraq herqandaq bir aliy ma'arip orgini unwérstét hésaplanmaydu.

Türkiye qanche on ming yilliq tarixi mabeynide ilim–pen we eqil–parasetke da'ima ehmiyet bergen. Bu da'iride türklerning aliy ma'arip éngining nahayiti uzun tarixiy arqa körünüshi bar. Mesilen, türkistan we anadoluda tunji uniwérstitlar 11–esirde qurulushqa bashlighan.

Buxarada 937–yili qurulghan farajek medrisisi;
Qaraxanilar döliti mezgilide semerqentte 1054–yili qurulghan medrise;
Büyük selchuqlu döliti mezgilide baghdatta 1065–yili qurulghan nizamiye medrisisi;
1330–yili osmanli impiriyisining tunji uniwérstéti bolghan iznik medrisisi qatarliqlar türklerning bügünki uniwérstétlirining asasini teshkil qilidighan ma'arip organliridur.
Buningdin sirt yene hazirghiche yétip kelgen
1157–yili tokat we niksarda qurulghan yaghibasan medrisiliri,
1198–yili qurulghan mardin xatuniye medrisisi,
1242–yili qurulghan konya sirchali medrisisi,
1251–yili qurulghan qaratay medrisisi,
1253–yili qurulghan qosh munarliq erzurum medrisisi we
1271–yili qurulghan siwas kök medrisisi qatarliqlar türklerning ilmiy organliridin peqetla birqanchisi, xalas.

Osmanli döliti padishahliridin fatih sultan mehmetning diniy ilimler bilen birge yene pen bilimliriningmu oqutulushi üchün, 1453–yili bina qildurghan fatih medresisi ilmiy orgini, yawropa unwérstétliridiki chérkawlarning kontrolluqidiki ma'arip sistémisining bashqiche tallash shekli süpitide otturigha chiqqan. Osmanli dölitide 1863–yili «darulfunun» dégen nam bilen qurulghan aliy ma'arip orgini 1933–yili istanbul unwérstétigha özgertilgen. 1863–yili qurulghan darulfunun türkiyide zamaniwiy unwérstétlarning asasiy dep qaralmaqta.

Büyük türk imparatorluqliridin bir bolghan osmanli döliti yémirilgendin kéyin qurulghan yéngi we yash türkiye jumhuriyiti, yiraqni köreleydighan lider mustafa kemal atatürkning rehberlikide, peqet urushlarda, shertnamilerde ghelibige érishipla qalmastin yene, jahaletni yéngish, ilim–penni tererqqi qildurush yolidimu mislisiz ghelibilerni qolgha keltürgen. Ulugh dahi atatürk we uning sepdashlirining rehberlikide bashlan'ghuch ma'aripidin unwérstét ma'aripighiche her jehettin nahayiti téz tereqqi qilip, uchqandak algha ilgiriligen türkiye, bügün ma'arip saheside zor muweppeqiyetlerni qolgha keltürüp, tereqqiyatning yuqiri pellisige yetti. Türk jumhuriyiti, ziyalilar, zaman'gha layiq ilim ehliliri we memliketning herqaysi jayliridiki közni chaqnitidighan unwérstétlar arqiliq ma'arip saheside aldinqi qatarda turidighan döletlerdin biridur.

Türkiye jumhuriyitining qurghuchisi atatürk, 1933–yili sözligen 10-yil nutqida türkiyining ilim–pen we ma'arip siyasitining ulughwar nishanini belgilep bergen. Mana bu ulughwar nishan, bügünki kün'ge kelgende medeniyet sewiyisining eng yüksek pellisige yétip, pütkül jahan'gha nur chachmaqta. Bu ulughwar nishan'gha yétishning aldinqi sherti, hem ilim–pende hem sen'ette tereqqi qilish, hemde her sahe xelq ammisiningmu éngining östürülüshi, tenqidiy pikirler bilen tonushturulushi we öz özige xoja bolush imkaniyitige ige qilish idi.

Türkiye jumhuriyitining qurghuchisi atatürk, bir tereptin türkiyining musteqilliq urushigha rehberlik qilsa, yene bir tereptin türkiye jumhuriyitining tunji aliy ma'arip organliridin biri bolghan enqere unwérstétining uli süpiide 1921–yili enqere qanunshunasliq pakultétini qurushqa tirishiwatatti.

Ilmiy we aqilane métodlar bilen döletni qaytidin güllendürgen atatürk, memliketning tereqqi qilishi, türk xelqining bextlik we zaman'gha layiq turmush shara'itigha érishishining aldinqi sherti «sawatsizliqni tügitish» dep körsetken. Ataürk, sawatsizliqni tügitish pa'aliyitini keng qanat yaydurush bilen bir waqitta yene, praktikiliq we paydiliq bilimlerge érishishningmu intayin zörürlükini alahide tekitligen. Atatürk, sözligen her xil nutuqliriimu türkiye jumhuriyitining medeniyetlik dunyada qudretlik we nopuzluq bir döletke aylinishining aldinqi shertining ma'arip ikenlikini izchil tekitligen.

Türkiye jumhuriyitining ma'arip xizmitide qolgha keltürgen netijiliridin biri bolsa, 1993–yili «darulfunun» ning bikar qilinip, ornigha istanbul unwérstétining qurulushidur.

Atatürkning neziriyisi we pirinsiplirigha asasen élip bérilidighan islahatlarda unwérstétlargha alahide étibar bérilgen, hemde unwérstétlar ilmiy, pen-téxnika, iqtisadiy we ijtima'iy tereqqiyatning kem bolsa bolmaydighan unsurliridin biri dep qarilip, siyasiy bésim ishlitilip qélishning aldi élin'ghan.

Ma'arip we oqu–oqutush ishlirida ejdadlarning en'enisige warisliq qilish intayin muhim amildur. Jem'iyet we döletke xas halda öz xelqni chüshinip yételeydighan we éngini östürüshke tirishidighan ma'arip éngi we sistémisi, nahayiti mustehkem tepekkur en'enisige asasen ornitilishi mumkin. Del bu nuqtidin élip éytqanda, türk tarixi, ma'arip sahesidiki ülgilik ma'aripchilar we nemunilik organlar bilen tolup tashqan bir medeniyettur. Bu négizlik medeniyet xezinisining bibaha jewherliridin ünümlük paydilan'ghan türkiye jumhuriyiti aliy ma'aripta nahayiti zor muweppeqiyetlerni qolgha keltürgen. Mesilen, 1921–yili qurulushi pilanlan'ghan bolsimu, biraq her xil qiyinchiliqlar tüpeyli 1927–yili qurulghan qanunshunasliq pakultéti, 1935–yili til we tarix jughrapiye pakultéti, 1943–yili pen pakultéti, 1945-yili tip pakultéti enqerede oqu–oqutush xizmitini bashliwetken. 1945–yili chiqirilghan qanunda pütkül unwérstétlar oxshash pirinsiplar boyiche idare qilinidu, dep békitilish bilen bir waqitta, ilim–pen we bashqurush ishlirida öz özini idare qilsa bolidu, dep belgilen'gen. Shuning bilen ilim–penning erkinlikige cheklime qoyidighan héchqandaq bir tosalghuning bolmasliqi alahide tekitlen'gen.

Türkiyide 1944–yili istanbul téknologiye unwérstéti, 1946–yili enqere unwérstéti, 1953–yili atatürk unwérstéti, 1955–yili qara déngiz téknologiye unwérstéti, yene 1955–yili ege unwérstéti, 1956–yili ottura sherq téknologiye unwérstéti, 1967–yili hajettepe unwérstéti, 1971–yili boghaz'ichi unwérstéti qurulghan. Bu xil xizmetler kéyinmu izchil dawam qilghan bolup, bügünki türkiye peqet türkiye jumhuriyiti grazhdanlirighila emes, qanche on minglighan chet'elliklergimu oqush imkaniyiti yaritip bériwatqan bir dölet bolup qaldi.

Nöwette türkiye jumhuriyiti, memliketning her qaysi sheherliridiki unwérstétliri arqiliq hem ilim–pen saheside hem ijtima'iy penler saheside özige xas alahidiliklirini uda jari qildurmaqta.

Türkiyining közge körün'gen unwérstétliri heqqide
www.Yok.Gov.Tr
tor adrisidin tepsili melumatqa érisheleysiler.
**************************

تولۇق ئوقۇش

mustafa kemal Atatürk we ma'arip

mustafa kemal Atatürk we ma'arip


- Ulugh dahi mustafa kemal atatürk we uning ma'aripqa qoshqan ehmiyetlik xizmetliri


(2009-03-23)Türkiye awazi radi'osi:


yéngi türkiyining ijadchisi, her sahedikige oxshashla ma'arip sahesidimu türklerge daghdam yol échip bergen ulugh dahi mustafa kemal atatürk, türkiyini düshmenlirining istilasidin qandaq qutuldurup qalghan bolsa, jahalet istilasidinmu shundaq qutuldurghandur.

Atatürk, azadliq urushida ghelibe qilghandin kéyin, yépyéngi bir türk döliti qurup chiqish bilen bir waqitta, büyük türkiye ghayisining ul muessese türlirini yolgha qoyghan, hemde bu büyük ghayining ul téshiningmu ma'arip ikenlikini hemishe tekitlep kelgen.

Atatürk, türkiye jumhuriyiti qurulghanliqini jakarlash bilen teng, keng kölemlik ma'arip seperwerlik xizmitini keng qanat yaydurghan. 1972–yilqi tunji qétimliq nopus tekshürüsh netijisige köre, türkiyide oqush–yézishni bilidighanlarning nisbiti peqet yüzde 10.6 pirsenni teshkil qilatti. Atatürk échip bergen parlaq yolni boylap qolgha keltürülgen alemshumul netijilerge nezer tashlighinimizda, iptixarliq bilen shuni köreleymizki, türkiye nöwette oqu–oqutush saheside zamaniwilashqan we tereqqi tapqan herqandaq bir döletni bésip chüshse chüshiduki, hergizmu töwen orunda turmaydu.

Nöwette, türkiye 73 milyon nopusi arqiliq dunyaning eng küchlük we dinamikiliq döletliri qataridin orun alidu. Mana bu 73 milyon nopusning 21 milyonini oqughuchilar teshkil qilidu. Hazir türkiyide bashlan'ghuch ma'aripida mekteplishish nisbiti yüzde yüz pirsen'ge yetti.

Türkiye jumhuriyiti qurulghandin buyan, ma'arip saheside keng kölemlik islahat heriketliri keng qanat yaydurulup, ghayet zor muweppeqiyetler qolgha keltürüldi. Buning netijiside, pirinsip, siyaset we pilan jehettin xelqning zaman'gha mas halda éngini östürüsh ishqa ashuruldi, hemde zamaniwiy ma'aripning pütkül ul tashliri sélindi.

Atatürkning ma'arip siyasiti, oqu–oqutushta birlik, milliylik, sékularizimliq yeni din bilen siyaset bir biridin ayriwétilgen sistima we zaman'gha layiq ma'arip éngini aldinqi pilan'gha qoyidighan eng asasliq qimmetlik jewherdur.

1921–yilqi bir nutqida «musteqilliq we erkinlik méning birdin bir sho'arimdur» dégen atatürk, oqutquchilargha bergen bayanatida bolsa «héchqachan shuni ésinglardin chiqirip qoymasliqinglar kérekki, jumhuriyet silerning erkin pikir yürgüzeleydighan, erkin wijdan we erkin anggha ige nesillerni yétishtürüp chiqishinglarni telep qilmaqta» dep körsetken.

Atatürkning nutuqliri bilen bayanatlirini tetqiq qilghinimizda shuni körüwalalaymizki, uning birdin bir arzu qilidighini, her bir insanning özide ijadkarliq rohi, mislisiz eqil-paraset, tirishchanliq, erkinlik, yüksek exlaiy pezilet we zaman'gha maslishish éngini yétildürüshi, elwette.

Atatürk, bir tereptin zamaniwiy, musteqil, sékularizimliq yeni din bilen siyaset bir biridin ayriwétilgen sistémigha ige we démokratik bir jem'iyet qurup chiqishqa tirishsa, yene bir tereptin, buning ma'arip sahesidiki asasliq amilliri bolghan alemshumul qimmet ölchemliri, menggülük pirinsiplar we zamaniwiy usullarning ul tashlirini sélip bergen.

Atatürk bir nutqida «eng muhim, shundaqla eng asasliq nuqta ma'arip mesilisidur. Ma'arip shundaq bir halqidurki, uninggha mehkem ésilghan her qandaq bir millet, öz erkige érisheleydu we musteqqiliqini qolgha keltürüp öz özige xoja bolalaydu, shundaqla shanliq ghelibilerni qolgha keltürüp, tereqqiyatning eng yuqiri pellisige yamiship chiqalaydu; Uningdin mehrum qalghan milletler bolsa, qulluqqa we xar zebunluqqa mehkumdur» dégen we bu arqiliq heqiqiy musteqilliqning aldinqi shertining ma'arip ikenlikini alahide tekitligen.

Atatürk «bir tereptin zulmetlik jahaletni yoqitishqa tirishsa, yene bir tereptin, türkiye jumhuriyiti yash – ösmürlirining ijtima'iy we iqtisadiy hayatta küchke ige qilinishi üchün zörür bolghan deslepki melumatlarni emeliyetke birleshtürp bérish, ma'arip ishlirimizning asasiy bolushi kérek» dep körsetken. Qisqisi, atatürkning , insanning kündilik hayatida muweppeqiyetke érishishide türtkilik rol oynishi üchün, her jehettin ma'aripning hem insan hem jem'iyetke paydiliq bolushini ümid qilishimu, memlikitimizde keng qanat yaydurulushini ümid qilghan zamaniwiy ma'arip éngining asasliq pirinsipliridin biri bolup qalghan.

Atatürk, ma'aripqa qanchilik derijide ehmiyet bergenlikini oqutqichilargha köngül bölüsh arqiliq namayen qilghan. Atatürk bir nutqida, «hörmetlik ustazlar! yash ewladlarni ilim–pen, pen–téxnika, exlaqiy, eqliy we jismaniy jehetlerdin toluq yétildürüp chiqish jumhuriyetning teqezzasidur. Yéngi ewladlarni mana mushundaq alahidilikler boyiche yétishtürüp chiqish silerge baghliqtur» déyish bilen bir waqitta yene, shu ulughwar ghayini tiklep bergen: «eng medeniyetlik we eng tereqqi qilghan bir millet bolush süpitimiz bilen, tereqqiyatning téximu yüksek pellisige yétishke mejburmiz.»

Türkiye jumhuriyiti döliti qurulushi bilen tengla ma'arip xizmitige nahayiti zor meblegh ajritilghan. «düyunu omumiye» dep atilidighan osmanli dölitidin qalghan dölet xirajetlirining yüzde 20 ge yéqin qismi ayrilghan bolushigha qarimay, ma'arip ministirlikige yüzde 4.5 pirsent meblegh ayrilghan.

Türkiye jumhuriyiti qurulghan haman, büyük türk inqilawining yétekchisi ulugh dahi mustafa kemal atatürk mundaq dep körsetken: «milliy ma'aripning asasliq nishanliri shuki, sawatsiz héchqandaq bir grazhdanimiz qalmasliqi, éhtiyajliq bolghan téxnik xadimlirining yétishtürülüshi, milliy ghaye we bu ghayining idiyisini pilanlap chüshendürüp béreleydighan, hemde bu ghayini ewladmu ewlad tereqqi qilduralaydighan shexslerning yétishtürüp chiqilishi we qurulushlarning tesis qilinishi shert.»

Atatürk yene bir nutqida «qiz – oghul ewladlirimizning ma'arip éngi oxshash sewiyide yétildürülüshi kérek. Türkiye dölitining ewladliri ma'aripning her bir basquchida, shundaqla qtisadiy hayatta pa'aliyetchan, töhpikar we ghalib ewladlardin qilip yétishtürüp chiqilishi lazim» dep yolyuruq bergen.

Türk milliy ma'aripini zamaniwi we ilghar sewiyige yetküzüsh pilanlirining ul téshini sélip bergen atatürk, ma'aripning ghayisini mundaq dep tekitlimekte: «ma'aripning ghayisi, ma'aripning asasiy, ma'aripning alahidiliki nahayiti büyüktur. Egerde bu heqte xata yolda méngip qélip, xelq zawalliqqa qarap yüz tutsa, buning birdin bir jawabkari, bu yolda sabit qedem bilen algha ilgirilewatqan yaxshi niyetlik, eqil parasetlik, ijtihatchan we xelqi üchün héchnémisini ayimaydighan rehberge ishen'gen bichare xelqtinmu köre, shu xelqni xata yolgha bashlighanlar emesmu? Ilghar we medeniyetlik bir millet bolush süpitimiz bilen kelgüsidimu yene zamaniwiy ilgharliqning del merkizi nuqtisida yashaymiz. Buningghimu peqet ilim-penning küchi arqiliqla érishkili bolidu, elwette. Ilim–pen qeyerde bolushidin qet'iynezer uni shuni yerdin élip, millitimizdin her bir insanning méngisige yerleshtürimiz. Ilim–pen'ge érishishning aldinqi sherti yoqtur...Dunyada hemme nerse üchün, jümlidin kündilik hayat üchünmu, muweppeqiyetke érishish üchünmu yenila ilim–pen bolmisa zadi bolmaydu. Shunga, biz yashawatqan shu dunyaning jümlidin ilim–penning künsiri qandaqsige uchqandak tereqqi qiliwatqanliqini tonup yétishimiz intayin muhim, shundaqla ilim–penning alemshumul tereqqiyatlirini nezerdin saqit qiliwétishimizge zadi bolmaydu.»

Büyük dölet erbabi, yiraqni köreleydighan zat we bilim mestanisi bolghan ulugh dahi mustafa kemal atatürk ul téshini sélip bergen zamaniwi we medeniyetlik bir parlaq yolda ghelibisiri algha ilgirilep, qanchilighan ilmiy jem'iyetlerni qurup chiqqan türkiye jumhuriyiti, bügünki kün'ge kelgende dunyaning sanaqliq bilim merkezliridin biri bolup qaldi.
***************************

تولۇق ئوقۇش