Din we dunya (4)

دىنىمىزدا تەن-ساغلاملىقنىڭ ئەھمىيىتى


(29-04-2009)تۈركىيە ئاۋازى رادىئوسى:
دىنىمىز ئىنساننىڭ ھەم خاراكتېر ساغلاملىقىغا، ھەم بەدەن ساغلاملىقىغا يوقىرى دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ.
ھاياتنىڭ ئېغىر يۈكلىرىنى كۆتۈرەلەيدىغان ۋە مۇشكۇلاتلىرىغا سەۋر قىلالايدىغان بولۇش ئۈچۈن، ئىنساننىڭ ئالدى بىلەن ساغلام بىر قورۇلمىغا ئېھتىياجى بار.

ساغلام ئىنسان، كۈچلۈك ئىنسان دېمەكتۇر.
كۈچلۈك مۆمىننىڭ ئاجىز مۆمىندىن ياخشى ئىكەنلىكىنى پەيغەمبىرىمىزنىڭ مۇنۇ ھەدىسىدىن كۆرىۋالالايمىز:
«ھەممىسى خەيرلىك بولۇش بىلەن بىرگە، ئاللاھنىڭ نەزىرىدە كۈچلۈك مۆمىن، ئاجىز مۆمىنگە قارىغاندا، خەيرلىكرەك ۋە سۆيۈملۈكرەكتۇر.»
(تاللانغان ھەدىسلەر، 2-جىلد، 183-بەت، 85-نومۇرلۇق ھەدىس.)

ئىنساننىڭ توغرا، ياخشى ۋە گۈزەل ئىشلارنى ئىزچىل قىلالىشى ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ساغلام بولۇشى كېرەك.
مانا بۇ نوقتىدىن، ساغلام بولۇش، ئەينى زاماندا ئەخلاقىي ۋە بۇ سەۋەپلىك ئىنسانىي مەجبۇرىيەتتۇر.
چۈنكى سالامەتلىكى ناچار بىر كىشى، مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلالمايلا قالماستىن، ئەتراپىدىكى كىشىلەرگىمۇ يۈك بولۇپ قالىدۇ.

ئىسلام دىنى، ھەر قانداق بىر كېسەللىككە دۇچار بولغاندا، قىلىنىشى كېرەك بولغان بىرىنچى ئىشنىڭ داۋالاشنىڭ يوللىرىنى ئىزدەش ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ ۋە خۇراپاتلىقلارغا ئېسىلىش ئارقىلىق داۋا ئىزدەشنى چەكلەيدۇ.
باشقا ھەر قانداق مەسىلىدىكىگە ئوخشاشلا، ساغلاملىق-سالامەتلىك مەسىلىسىدىمۇ، ئىشنىڭ ئەھلىگە بېرىشنى تەۋسىيە قىلىدۇ.
كېسەل بولغان ھامان داۋالاش يوللىرىنى ئىزدەش لازىم،
چۈنكى ئىسلام ئېتىقادىدا شىپاسى تېپىلمايدىغان كېسەل يوقتۇر.
پەيغەمبىرىمىز مۇنداق دەيدۇ:
«جانابى ئاللاھ، ياراتقان ھەر قانداق دەردنىڭ شىپاسىنىمۇ ياراتقان.»
(تەجرىد، 3-جىلد، 75-بەت.: 1920-نومۇرلۇق ھەدىس)

داۋاسى تېپىلمايدىغان كېسەللىكنىڭ يوقلىقى چۈشەنچىسى، ناھايىتى مۇھىم بىر ئاساستۇر؛
بۇ چۈشەنچە، كېسەللىككە دۇچار بولغان كىشىنى ئۈمىدسىزلىككە دۇچار بولۇشتىن ساقلاپ قالىدۇ، دۇچار بولغان كېسەللىكتىن قۇتۇلۇش ئۈمىدى بېغىشلايدۇ.
مانا بۇ، مەسىلىنىڭ شەخسكە مۇناسىۋەتلىك تەرىپىدۇر.
ئەمما، تېخىمۇ مۇھىم بولغان ئىككىنچى بىر تەرىپى بولسا، ئىلمىيلىككە ئۇيغۇن بولۇشىدۇر:
«شىپاسىز كېسەللىك يوق» پرىنسىپى ئىلىم ئەھلىلىرىگە جاسارەت بېغىشلايدۇ.
بۇ پرىنسىپ، ئىلىم ئەھلىنى يالغۇز ئىلمىي تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بېرىشقا رىغبەتلەندۈرۈپلا قالماي، بۇ ئىشنىڭ يەنە، بىر دىنىي ۋەزىپە ئىكەنلىكىنىمۇ بىلدۈرىدۇ.

داۋالىنىش ياكى داۋالانماسلىق توغرىسىدا پەيغەمبىرىمىزنىڭ قارىشىنى سورىغان كىشىلەر بىلەن پەيغەمبىرىمىز ئوتتۇرىسىدا بولۇپ ئۆتكەن مۇنۇ دىئالوگقا نەزەر سېلىپ ئۆتەيلى:
«داۋالىنايلىمۇ؟ دەپ سورىغان قىر ئەرەبلىرىگە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دەپ جاۋاب بەرگەن: ‹شۇنداق، داۋالىنىڭلار. چۈنكى ئاللاھ، شىپالىق بەرمەيدىغان ھېچقانداق كېسەلنى ياراتمىغاندۇر. شىپاسى تېپىلمايدىغان بىرلا كېسەللىك باردۇر، ئو بولسىمۇ قېرىلىقتۇر.›»
(ئەخلاق ھەدىسلىرى، 1-جىلد، 305-بەت. 291-نومۇرلۇق ھەدىس.)

كېسەللىككە دۇچار بولۇپ قالغاندا، داۋالىنىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ھەممە ئىشنى قىلىش، ھەم ئەقىلنىڭ ھەمدە دىنىمىزنىڭ تەقەززاسىدۇر.
ئىسلام دىنى كىشىلەرنىڭ كېسەل بولۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن، ھازىرلاشقا تېگىشلىك بارلىق تەدبىرلەرنى ئالدىن ھازىرلاشنى تەلەپ قىلىدۇ.
ئىنساننىڭ ئەقلى، روھىي ۋە بەدەن ئىقتىدارلىرىنى پالەچ ھالغا كەلتۈرۈپ قويىدىغان ھەر تۈرلۈك زەھەرلىك چېكىملىك ۋە مەست قىلغۇچى ماددىلارنى چەكلەيدۇ. يوقۇملۇق كېسەللىكلەردىن ئۇزاق تۇرۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. تازىلىققا ھەر قانداق نەرسىدىن بەكرەك ئەھمىيەت بېرىلىشىنى تەۋسىيە قىلىدۇ.

ئىسلام دىنى، ئىنساندىن سالامەتلىكىنىڭ ھېمايە قىلىنىشى ئۈچۈن، ئېلىشقا تېگىشلىك ھەر خىل تەدبىرلەرنى ئالدىن ئېلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
پەيغەمبىرىمىز: «ئىنسانلارنىڭ كۆپ قىسمى، ئىككى نېمەتنىڭ قىممىتىنى ھەقىقىي مەنىدە چۈشىنىشتە خاتالىشىدۇ. بۇلار سالامەتلىك ۋە بوش ۋاقىتتۇر.» دەيدۇ.

ئىنساننىڭ سالامەتلىكىنى ئاسرىشى، ئۆزى ئۈچۈن ئادا قىلىشى كېرەك بولغان ئەخلاقىي مەجبۇرىيەتلەرنىڭ بىرىدۇر.
بۇ مەجبۇرىيەتنى ئادا قىلالىشى ئۈچۈن، ئىنساننىڭ قىلىشى كېرەك بولغان ئىشلارنى مۇنۇ نوقتىلارغا يېغىنچاقلىشىمىز مۇمكىن:
تازىلىققا ئەھمىيەت بېرىش،
مەست قىلغۇچى نەرسىلەر ۋە زەھەرلىك چېكىملىكلەردىن يىراق تۇرۇش،
يوقۇملۇق كېسەللىكلەردىن قېچىش ۋە دىن تەرىپىدىن ھارام قىلىنغان ئىشلاردىن يىراق تۇرۇشقا تىرىشىش.

قۇرئانى كەرىمدە پاكىز ئىنسانلار ھەققىدە مۇنداق دېيىلىدۇ:
«ئۇ يەردە پاك بولۇشنى خالايدىغان كىشىلەر باردۇر. ئاللاھمۇ پاك بولغۇچىلارنى دوست تۇتىدۇ.»
پاكىزلىق، ھەر خىل كىر ۋە مەينەتلىكلەردىن پاكلىنىش، دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ.
كىر ياكى مەينەت نەرسىلەر يا ماددىي ياكى مەنىۋىي بولىدۇ.

ماددىي كىر ياكى مەينەتچىلىكنىڭ دائىرىسىگە، كۈندىلىك ھاياتىمىزدا بەدىنىمىزنى، كېيىم-كىچەكلىرىمىزنى، ئۆيىمىزنى ۋە ماددىي مۇھىتىمىزنى بولغايدىغان پۈتۈن نەرسىلەر كىرىدۇ.
ئۇمۇملاشقان مەنىسىدە مەنىۋىي كىر ياكى پاسكىنىلىق، ئىنساننىڭ ياخشىلىق ۋە گۈزەللىكلەرنىڭ ئورنىغا يامانلىقلارنى ئويلىشى، ئەيىپ، گۇناھ ۋە رەزىل ئىشلارغا يۈزلىنىشىگە قارىتا ئېيتىلىدۇ.
كىشىلەرنىڭ ئارىسىنى بۇزۇش، يالغان ئېيتىش، تۆھمەت چاپلاش، ئىككى يۈزلىمىچىلىك قىلىشقا ئوخشىغان كۆپلىگەن ناچار خۇيلارنىڭ ھەممىسى، مەنىۋىي كىر ياكى مەينەتلەر ھېسابلىنىدۇ.

بىز يوقىرىدا بايان قىلىنغان ئايەتى كەرىمىدە، ئاللاھنىڭ دوست تۇتىدىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن پاك كىشىلەر، ھەم ماددىي ھەم مەنىۋىي كىرلاردىن پاك كىشىلەردۇر.
بۇ ھەقتىكى يەنە بىر ئايەتنىڭ مەنىسى مۇنداقتۇر:
«ئۆز ئىچىڭلاردىن سىلەرگە بىزنىڭ ئايەتلىرىمىزنى تىلاۋەت قىلىپ بېرىدىغان، سىلەرنى (مۇشرىكلىك ۋە گۇناھدىن) پاك قىلىدىغان، سىلەرگە كىتابنى (يەنى قۇرئاننى) ۋە ھېكمەتنى (يەنى دىنىي ئەھكاملارنى) ئۆگىتىدىغان، سىلەرگە بىلمىگەنلىرىڭلارنى بىلدۈرىدىغان بىر پەيغەمبەر ئەۋەتتۇق.»
(بەقەرە سۈرىسى، 151-ئايەت)

ئىسلام دىنى پاكىزلىقنى بىر مەنىدە سالامەتلىكنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان شەرتى، دەپ قارايدۇ.
شۇڭا، پاكىزلىق بىلەن ئىبادەت ئوتتۇرىسىدا ناھايىتى يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىدۇ،
پاكىزلىقنى گويا بىر ئىبادەت شەكلىگە ئېگە قىلىدۇ.
شۇبھىسىزكى ئىسلام دىنى پاكىزلىققا پەقەت مۇئەييەن ئىبادەتلەرنى ئادا قىلىش قويۇلغان بىر ئالدىنقى شەرت، دەپ قارىمايدۇ.

دىنىمىزنىڭ پاكىزلىق بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھالدا ئوتتۇرىغا قويغان ئاساسلىق پرىنسىپلىرىنىڭ ھەممىسىنى بۇ يەردە بايان قىلىپ تۆگىتىش مۇمكىن ئەمەس.
لېكىن، دىنىمىزنىڭ پاكىزلىق مەسىلىسىدىكى قارىشىنى كۆرسىتىپ ئۆتۈش نوقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، تۆۋەندە بايان قىلىدىغان ھەدىسى شەرىپنىڭ ئۆزىنىلا يېتەرلىك، دەپ قارايمىز.
«پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: ‹پاكىزلىق ئىماننىڭ يېرىمىدۇر› دېگەن.»
(ياخشىلارنىڭ باغچىسى، 25 – نومۇرلۇق ھەدىس)

پەيغەمبىرىمىز بۇ ھەدىسى بىلەن، ئىنساننىڭ پاكىزلىقى بىلەن ئىمانى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئايدىڭلىتىپ بېرىدۇ.
بۇ، شۇنى كۆرىسىتىپ بېرىدۇكى، ئىمان ئېيتقان كىشى، يالغۇز بىر قاتار پرىنسىپلارغا ئىشەنگەنلىكىنى ئېيتىپلا بولدى قىلمايدۇ؛ مۇئەييەن ئىبادەتلەرنى شەخسى نوقتىدىن ئادا قىلىش بىلەنلا كۇپايىلەنمەيدۇ.
ئەكسىچە ئىمان ئېيتقان كىشىنىڭ ئىمانى ھاياتىنىڭ بارلىق ساھەلىرىدە ئەكس ئېتىدۇ ۋە نەتىجىدە ئۇنىڭغا ھەر جەھەتتىن پاك-پاكىز بىر كۆرۈنۈش بېغىشلايدۇ.

«پاكىزلىق ئىماننىڭ يېرىمىدۇر» دېگەن ھەدىسى، ئىسلامنىڭ ئىمان چۈشەنچىسىنىڭ قانچىلىك دىنامىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىش نوقتىسىدىنمۇ مۇھىم.
بۇ يەنە، ئىنساننىڭ ھاياتىنى شەكىللەندۈرەلمىگەن، يۇرۇش-تۇرۇشىنى تەرتىپكە سالالمىغان بىر ئىماننىڭ، ئىسلام تەلەپ قىلغان دەرىجىدىكى ئىمان ئەمەسلىكىنىمۇ كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
شۇڭا ئىسلامنىڭ ئىمانىغا ساھىب بولغان كىشى، ھەممە نەرسىدىن بۇرۇن سالامەتلىكىگە دىققەت قىلىدۇ، بۇنىڭ ئۈچۈن سالامەتلىكىگە ئەھمىيەت بىرىدۇ، ھالال ۋە ھارام بەلگۈلىمىلىرىگە ناھايىتى يوقىرى دەرىجىدە بويسۇنىدۇ.

**********************

تولۇق ئوقۇش

Din we dunya (3)

ئاخىرەتكە ئىمان كەلتۈرۈش توغرىسىدا


(23-04-2009)تۈركىيە ئاۋازى رادىئوسى:

ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم! بۇ ھەپتىلىك «دىن ۋە دۇنيا» ناملىق پروگراممىمىزنىڭ بۇ بۆلۈمىدە «ئىماننىڭ پرىنسىپلىرىدىن-ئاخىرەتكە ئىمان كەلتۈرۈش» تېمىسى ئاستىدا ھازىرلانغان مەخسۇس پروگراممىنى ھوزۇرۇڭلارغا سۇنىمىز.

ئىنساندىكى ياشاش ئارزۇسى، ئۇنىڭ تۇغۇلۇشىدىنلا مەۋجۇت بولغان تەبىئىي بىر خىل تۇيغۇدۇر.
ئىنسان يالغۇز روھى جەھەتتىنلا ئەمەس، ئەينى زاماندا بىئولوگىيىلىك جەھەتتىنمۇ ئۆلۈمسىزلىكنى ئارزۇ قىلىدۇ. لېكىن، ھەر بىر ئىنساننىڭ مۇئەييەن بىر مۇددەت ياشىغاندىن كېيىن، ئۆلۈمنىڭ تەمىنى چوقۇم تېتىيدىغانلىقى، قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغان بىر خىل قىسمەتتۇر.
بۇ دائىرىدە ئىنسان، ئىز-ئەسەرلىرى، قىلغان-ئەتكەنلىرى بىلەن، باشقىلارنىڭ ياخشىلىق ۋە خوشاللىقلىرىغا ھەسسە قوشۇش ۋە ئارقىسىدا «ياخشى نام قالدۇرۇش»نى خالايدۇ.

ئەبەدىي داۋاملىشىدىغان بىر ھايات چۈشەنچىسىنىڭ ئورنىغا، ھاياتنىڭ ئالدىن بىلگىلى بولمايدىغان بىر نۇقتىدا ئاخىرلىشىدىغانلىقى چۈشەنچىسى، ئىنساننى يېتەرلىك دەرىجىدە بىئارام قىلىدۇ. بەلكى بۇنىڭ نەتىجىسى سۈپىتىدە ئىنساندا پەيدا بولغان ئۆلۈمسىزلىك ئارزۇسى، بىر مەنىدە ئۇنىڭدا ئەبەدىي ھايات چۈشەنچىلىرىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
(يۇقىرىدىكى مەلۇماتلار مەھمەت ئايدىننىڭ «دىن پەلسەپىسى» ناملىق كىتابىنىڭ 190-191-بەتلىرىدىن ئېلىندى)

ئىنساننىڭ روھ ۋە بەدەندىن شەكىللەنگەن بىر مەۋجۇتلۇق ئىكەنلىكى ھەمىشە تەكرارلىنىپ تۇرىدىغان بىر ھەقىقەتتۇر. بۇ سەۋەپلىك، ئىنساننىڭ ئېھتىياجلىرىمۇ ئىككى تەرەپتىن قامدىلىشى لازىم. ئېھتىياجلىرىنىڭ بىر تەرەپتىنلا تەمىن ئېتىلىشى، ئۇنى مۇشكۈلاتلارغا دۇچار قىلماقتا، خۇسۇسەن روھىي جەھەتتىن ئوتتۇرىغا چىقىپ قېلىش ئېھتىمالى بولغان ھەر قانداق بىر خاتىرجەمسىزلىك، ئۇنى توراقسىزلىققا ۋە ئۈمىدسىزلىككە دۇچار قىلماقتا. ئىنسان بەزىدە ئۇ قەدەر يۈكسەك قاراش ۋە ئىدىيىلەرنىڭ ئارقىسىدىن چاپىدۇكى، بۇلارنىڭ رېئاللىققا ئايلانماي قېلىش ئەندىشىسىمۇ ئۇنى بىئاراملىققا دۇچار قىلىپ قويۇشى مۇمكىن. بۇنداق ئەھۋالدا ئىنسان ھەممە جەھەتتىن، بولۇپمۇ روھىي جەھەتتىن خاتىرجەملىككە ئېرىشتۈرىدىغان نۇقتىنى سېغىنىدۇ.

يەر يۈزىدە نۇرغۇنلىغان ئىنسانلارنىڭ ياشايدىغانلىقى ۋە بۇ ئىنسانلارنىڭ ئۆزىگە خاس قاراشلىرىنىڭ بارلىقى بىر ھەقىقەتتۇر. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، قانچىلىك ئىنسان بولسا، ئۇ قەدەر چۈشەنچە شەكلى بار، دېيىشىمىز مۇمكىن. بۇ قاراشلارنىڭ بىر قىسمى بىر-بىرىگە ئوخشىسا، يەنە بىر قىسمى بىر-بىرىگە قارىمۇ قارشىدۇر. كۆپىنچە كىشىلەر ئۆز پىكرىنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى دەۋا قىلىدۇ ۋە بۇنىڭغا سەمىمىي ھالدا ئىشىنىدۇ. شۈبھىسىزكى، بىر-بىرىگە قارىمۇ قارشى بولغان پىكىرلەرنىڭ ھەممىسىنى توغرا، دەپ قوبۇل قىلىش مۇمكىن ئەمەس. بۇنداق ئەھۋالدا ھەقىقەتنىڭ ئىنتايىن روشەن ھالدا ئوتتۇرىغا چىقىدىغانلىقى، پۈتۈن سىرلارنىڭ نامايان بولىدىغانلىقى ۋە ھەممە تەرىپىدىن چۈشىنىلىپ قوبۇل قىلىنىدىغان بىر كۈننىڭ بارلىقى چۈشەنچىسى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.

ئىنسان دۇنيادا ياشىغان مۇددەت ئىچىدە نۇرغۇن ئىشلارنى قىلىدۇ. قىلغان ئىشلىرىنىڭ مېۋىسىنى تولۇق شەكىلدە كۆرىدىغان ياكى كۆرمەيدىغانلىقى ئېنىق ئەمەس. روياپقا چىقارغان ئەسەرلىرىنىڭ ئىزلىرىنى كۆرگىنىدە خوشال بولىدۇ، ياخشىلىقلىرىنىڭ مېۋىلىرىنى كۆرەلمىگەن چاغلىرىدا بولسا، ئۈمىدسىزلىنىدۇ. پات - پات باشقىلار دۈچ كەلگەن ناھەقچىلىكلەرگىمۇ شاھىت بولىدىغان ئىنسان، قىلغانلىرىنىڭ مېۋىسىنى تولۇق شەكىلدە كۆرەلەيدىغان بىر كۈننىڭ بولۇشىنى ئارزۇ قىلىدۇ ۋە بۇ ھەقتە ئويلىنىدۇ.
(تۈركىيە دىيانەت ئىشلىرى ئىدارىسى «ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى» 1988-يىل، 1/545-بەت)

ئاخىرەت ھاياتىنىڭ بارلىقى ۋە ھەقىقەتلىكى توغرىسىدا ھەم ئىنساننىڭ پىسخىك قۇرۇلمىسىدا، ھەمدە سىرتقى دۇنيادا كۆپلىگەن پاكىتلارنىڭ بولۇشىغا قارىماي، يەنىلا بۇنى ئىنكار قىلالايدىغان ئىنسانلارمۇ ئۇچراپ تۇرىدۇ. «قۇرئان كەرىم» بۇنىڭ سەۋەبلىرى ھەققىدە روشەن يىپ ئۇچلىرىنى تەقدىم قىلىدۇ.

ئىنكار قىلىشنىڭ سەۋەبلىرىنىڭ بېشىدا دۇنيا سۆيگۈسى كېلىدۇ.مەڭگۈلۈك دۇنيانىڭ نېمەتلىرىگە سېلىشتۇرغاندا، تولىمۇ ئەرزىمەس ۋە ئۆتكۈنچى بولغان دۇنيا نېمەتلىرىنى ئىنسان ئۈچۈن بۇ قەدەر جەلپكار قىلغان ئامىل، دۇنيا نېمەتلىرىنىڭ تىزلا قولغا كەلتۈرگىلى بولىدىغان بولۇشىدۇر. ھالبۇكى، دۇنيا ھاياتىدا ئۇچراتقان، ھازىر تۇرغان ياكى تىرىشىپ تىرمىشىپ قولغا كەلتۈرگەن بۇ نېمەتلەر، كونكرېت شەكىلدە ئىنساننىڭ ئالدىدا تۇرماقتا ۋە ئۇنى ئىشلىتىپ كەلمەكتە. بۇ جەلىپكارلىققا ئۆزىنى ئاتقان ئىنسان، دۇنيا ھاياتىنى ئاخىرەت ھاياتىدىن ئەۋزەل دەپ قارىماقتا.

بۇ خىل ئىنسانلار «قۇرئان» كەرىمدە مۇنداق بايان قىلىنىدۇ:
«ئۇنىڭ قەۋمىنىڭ كاپىر بولغان، ئاخىرەت مۇكاپاتىنى يالغان چىقارغان ۋە بۇ دۇنيادا بىز تەرەپتىن باياشات تۇرمۇشقا ئىگە قىلىنغان كاتتىلىرى ئېيتتى: ‹بۇ پەقەت سىلەرگە ئوخشاش بىر ئىنساندۇر، ئۇ سىلەر يېگەننى يەيدۇ، سىلەر ئىچكەننى ئىچىدۇ. ئەگەر سىلەر ئۆزۈڭلارغا ئوخشاش بىر ئىنسانغا ئىتائەت قىلساڭلار، شۈبھىسىزكى، ئۇ چاغدا سىلەر چوقۇم زىيان تارتقۇچىلارسىلەر. ئۇ سىلەرنى سىلەر ئۆلۈپ توپىغا ۋە قۇرۇق ئۇستىخانغا ئايلانغاندىن كېيىن تىرىلىسىلەر دەپ ئاگاھلاندۇرامدۇ؟. سىلەرگە ئاگاھلاندۇرۇلغان ئىش تولىمۇ يىراقتۇر. بىزنىڭ مۇشۇ دۇنيادىكى ھاياتىمىزدىن باشقا ھايات يوقتۇر، بىز ئۆلىمىز ۋە تىرىلىمىز (يەنى بىر تەرەپتىن ئۆلۈپ تۇرىمىز ۋە بىر تەرەپتىن تۇغۇلۇپ تۇرىمىز)، بىز قايتا تىرىلمەيمىز. ئۇ پەقەت ئاللاھ نامىدىن يالغاننى توقۇغان ئادەملەردۇر، بىز ئۇنىڭغا ئىشەنمەيمىز›»
(مۆمىنۇن سۈرىسى، 33- ئايەتتىن 38- ئايەتكىچە)

«قۇرئان كەرىم» ئاخىرەت كۈنىگە ئىشەنمەيدىغانلارنىڭ قايىل قىلارلىق ھېچقانداق بىر پاكىتىنىڭ يوقلىقىنى، بۇ ھەقتىكى دەۋالىرىنىڭ بىر خىيالدىن ئىبارەت ئىكەنلىكىنى مونو شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويىدۇ:

«ئۇلار مۇنداق ئاتاشتا ھېچقانداق ئىلىمگە ئىگە ئەمەس، ئۇلار پەقەت گۇمانغىلا ئاساسلىنىدۇ، گۇمان دېگەن ھەقنى ئىسپاتلاشتا ھېچ نەرسىگە يارىمايدۇ. بىزنىڭ زىكرىمىز (يەنى ئىمان بىلەن قۇرئان) دىن باش تارتقان، پەقەت دۇنيا تىرىكچىلىكنىلا كۆزلىگەنلەردىن يۈز ئۆرۈگىن. ئۇلارنىڭ ئىلىمدىن يەتكەن يېرى ئەنە شۇنىڭدىن ئىبارەت»
(نەجم سۈرىسى، 28- ئايەتتىن 30- ئايەتكىچە)

«قۇرئان كەرىم»دە ئاخىرەت ھاياتىنىڭ تېخىمۇ ياخشى، مۇكاپاتىنىڭ تېخىمۇ بۈيۈك ئىكەنلىكى كۆپلىگەن ئايەتلەردە ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. دۇنيا ھاياتىنىڭ ئۆتكۈنچى ۋە ئويۇندىن ئىبارەت ئىكەنلىكىمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا ئىنسانغا ئەبەدىي ۋە تېخىمۇ خەيىرلىك بولغىنىنى تاللىشى كېرەكلىكىنى خاتىرلىتىدۇ. بۇ بولسا، دۇنيادىن قول - پېشىنى تارتىش ۋە دەرۋىشلەرچە ھايات كەچۈرۈش بىلەن ئەمەس، ئەكسىچە ئاخىرەتنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن، دۇنيادا ئىلاھىي ۋەھيىنىڭ كۆرسەتمىلىرىگە مۇۋاپىق ھالدا ياشاش بىلەن مۇمكىن بولىدۇ.

بۇ نۇقتىغا مۇناسىۋەتلىك «قۇرئانى كەرىم»نىڭ بەزى ئايەتلىرىنىڭ مەنىلىرىنى خاتىرىلىتىپ ئۆتۈشنى پايدىلىق دەپ قارايمەن.
ئاخىرەت بىلەن سېلىشتۇرۇلغان دۇنيا ھاياتى ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ:
«دۇنيا تىرىكچىلىكى پەقەت ئويۇن، غەپلەتتىنلا ئىبارەت، تەقۋادارلىق قىلىدىغانلار ئۈچۈن ئەلۋەتتە ئۇ دۇنيا ياخشىدۇر، (بۇنى) چۈشەنمەمسىلەر؟»
(ئەنئام سۈرىسى، 32-ئايەت)

دۇنيا بىلەن ئاخىرەت ھاياتى سېلىشتۇرۇلغان بىر ئايەتتە مۇنداق دېيىلىدۇ:
«ئىمان ئېيتقان ۋە تەقۋادارلىق قىلغانلارغا ئاخىرەتنىڭ ساۋابى ئەلۋەتتە (بۇ دۇنيانىڭ نېمەتلىرىدىن) ئارتۇقتۇر»
(يۇسۇف سۈرىسى، 57-ئايەت)

دۇنيادا ئىمان ئېيتىپ، ياخشى ئىشلارنى قىلغان كىشىلەرنىڭ ئاخىرەتتىكى ھاياتلىرىنى تەسۋىرلىگەن ئايەتلەردە مۇنداق دېيىلىدۇ:
«تەقۋادارلارغا: ‹پەرۋەردىگارىڭلار (پەيغەمبىرىگە) نېمىلەرنى نازىل قىلدى؟› دېيىلسە، ئۇلار: ‹ياخشى سۆزلەرنى نازىل قىلدى› دېيىشىدۇ. ياخشى ئىش قىلغۇچىلار بۇ دۇنيادا مۇكاپاتلىنىدۇ، ئاخىرەت يۇرتى (ئۇلار ئۈچۈن تېخىمۇ) ياخشىدۇر. تەقۋادارلارنىڭ يۇرتى راستلا نېمىدېگەن گۈزەل! ئۇلار ئاستىدىن ئۆستەڭلەر ئېقىپ تۇرىدىغان ئەدنى جەننەتلىرىگە كىرىدۇ، ئۇ يەردە ئۇلارنىڭ كۆڭلى خالىغان نەرسىلەر تېپىلىدۇ»
(نەھل سۈرىسى، 30-، 31-ئايەتلەر)

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ «دۇنيا ئاخىرەتنىڭ ئېتىزلىقىدۇر» دېگەن سۆزىمۇ، دۇنيا بىلەن ئاخىرەت ھاياتى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئەڭ قىسقا شەكلىدە چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن يېتەرلىكتۇر.

&&&&&&&&&&&&&&&&&

تولۇق ئوقۇش

Din we yashliq(2)

Hayatning menisi


(07-04-2009)Türkiye awazi radi'osi:

Essalamu eleykum qimmetlik qérindashlar!
Insanni bashqa mexluqlardin ayrip turidighan eng mohim amil eqil we hör irade sahibi bolghanliqidur. Ka'inattiki pütün mewjudatlar ichide peqet insanla öz mewjutliqini tonuydu. Bu ehwal tebé'iy halda insanni ölüm heqqide tepekkür qilishqa undeydu. Chünki öz mewjutliqini bilidighan insan haman bir küni ölidighanliqinimu chüshünüp yételeydu. Del mushu wejidin hayatning menisige da'ir so'allar isan'gha nisbeten intayin zor ehmiyetke ige. Shunisi iniqki, hayatning menisi heqqide toxtalghinimizda xalisaqmu yaki xalimisaqmu haman din heqqide toxtulushqa toghra kélidu. Chünki din asasy jehettin insan hayatigha mene bérishni özige asas qilidu.

Hem dinlarning tarixiy tetqiqati, hem insanshunasliq tetqiqati bizge insanlar topliship yashighan herqandaq yerde choqum dinningmu teng mewjut bolup kelgenlikini körsitip bermekte.
Dinni hazirqidek jem'iyetleshken haliti bilen emes, belki jem'iyetleshmigen tebi'iy haliti bilen oylunup köridighan bolsaq, insan mewjut bolghan herqandaq yerde meyli qandaqla bolmisun melum bir shekilde bir dinningmu mewjut bolup kelginini, shundaqla dinning özidiki tüp asas bolghan bir ilahliq étiqadningmu ezeldin mewjutliqini körüp yétimiz.

«qur'an kerim» butperes ereblerningmu asman-zéminni yaratqan bir ilahning mewjutliqigha ishinidighaliqini, biraq «chong ilahqa yéqinlashturidu» depla butlargha chuqunidighanliqini éytip béridu.
Dinlarning tarixi heqqide élip bérilghan tetqiqatlarmu «qur'an kerim»ning bu sözlirining toghriliqini ispatlap bermekte.
Shunisi ayanki, bir ilahliq étiqadining mewjutliqi hetta butpereslik eng ewjige chiqqan yerlerdimu meyli yépiq yaki ochoq melum bir shekilde özini hés qildürüp turidu.

Eger hazirqi dewrdimu butpüreslikning we köp ilahliq étiqadining ötmüshtiki izliri tekshürülidighan bolsa, dinning esli menbesi heqqide tedriji tereqqiyattin söz qilish xélila teske toxtaydu.
Biraq kishining étiqad dunyasigha qaraydighan bolsaq, tedriji tereqqiyattinmu bek, bir yüksilishtin we bir burulushtin söz qilish bir az imkanliqtek körinidu.

Eslide her bir insan özining iddiyiwiy hezimchanliqigha, bilim da'irisige we yashawatqan ijtima'iy muhitigha köre bir diniy chüshenchini hasil qilidu. Bu diniy chüshenche kishining özigila xas we kishining yétilish derijisi bilen oxshash tanasipliq bolup, wehiy insanlardiki bu xil xam diniy chüshenchini tüp asasqa ige qilip béridu. Shunga dinning esli toghruluq qandaqtur iptida'iyliqtin tereqqiyatqa yüzlinishtek tedriji tereqqiyattin söz qilish esla mümkin emes. Chünki qur'an kerim pütün peyghember élip kelgen dinlarning ezeldinla tewhidni, yeni bir ilahliq étiqadni asas qilghanliqini éytip béridu.

Köp ilahliq étiqadi bolsa, tewhid eqidisining yeni, bir ilahliq itiqadning kömülüp qélishi tupeyli insanning eng yaxshi körgenlirini yaki eng köp qorqqanlirini butlashturishi bilen meydan'gha kelgen. Eger qur'anni estayidil oquydighan bolsaq, insanning eqil arqiliq bir alahliq étiqadqa yétip baralishi toghruluq insan'gha ishench bériwatqanliqini, ilahning mewjutliqidinmu bekrek birlik mesilisi terepke insanlarning diqqitini tartiwatqanliqini körimiz. Tarixtin biri kelgen peyghemberlerning hemmisi aldi bilen insanlarni birla yaratquchining mewjutliqigha ishinishke, yeni tewhid eqidisige chaqirghan. Chünki étiqad dunyasi roshen bolmighan we tewhid eqidisge yétip kilelmigen kishiler aldigha uchrighan hemmila nersini asanla butqa aylandüriwalidu. Birinchi bolup, yaxshi körgenlirini yaki qorqqanlirini, andin mal mülük shan shöhret, arzu isteklirini but qiliwalidu. Yeni shulargha chuqunidighan boliwalidu. Buxil her bir butlashturush herkiti insanning öz erkinlikini qedemmu qedem yoq qilghanliqidin bashqa nerse emes.

Din bilen erkinlik otturisida intayin yéqin munasiwet bar.
Chünki insan yaritilishidin tartipla éshen'güchi mexluq supitide yaritilghan bolup, insanning ishen'güchi bolush xaraktiri özining mewjutliqini bilishtin bashlan'ghan bir ang bolup hésaplinidu. Yeni, «men yaritilghan bir janliq, méning öz özemni yaratmighinimgha asaslanighanda choqumki bir yaratquchum bar» dégen chüshenchining tereqqiyatidin bashlan'ghan jeryandur. Bu bir nuqtidin insanning özi heqqide izdinishi we özining heqqitige yétishi bolsa, yene bir nuqtidin, ilah heqqide izdinishi, dep atisimu bolidighan bir jeryan bolup hésaplinidu. Mesilige mana bu nuqtidin nezer salghanda, dinning asasini teshkil qilghan tewhid eqidisining insaniyetning iptidasidin tartipla mewjut ikenlikini chüshünüp yétish we tehlil qilish asan'gha toxtaydu. Chünki insan eqilliq mexluq bolup, bu eqil insanni biwaste ilahqa élip baridu. Bashqiche qilip éytqanda, insan eqlini toghra ishlitidighanla bolsa, ilahning mewjutliqidin ibaret heqiqetke asanla yétip baralaydu. Eslide ilahning mewjutliqigha ishinishning özila bir xil erkinliktur.

Yene bir tereptin jem'iyetleshken dinlerge qaraydighan bolsaq, jem'iyetlishishning biwaste xelqlerning tereqqi qilish derijisige köre shekillen'genlikini uchritimiz. Buni islamning özidinmu köriwilishqa bolidu. Peyghember eleyhissalam yashighan dewrdiki diniy qarash bilen kéyinki dewrlerde otturigha chiqqan diniy qarash bir birige oxshimaydu. Chünki dinlar özige egishidighan yaki özige ige chiqiwatqan xelqlerning tereqqi qilish sewéyisige köre jem'iyetlishish imkanlirigha ige bolidu.

Din insanning özini, ka'inatni we ka'inatta bolup ötiwatqanlarni chüshünüp yétishige we analiz qilishigha biwaste chungqur tesir körsitidu. Insan'gha mu'eyyen bir dunya qarash ata qilidu,
Bu nuqtini din bilen mediniyetning munasiwitige nezer salghinimizda asanla köriwalalaymiz.

Din- mediniyetning shekillinishide birinchi derijilik rol oynaydighan asasliq amil.
Belki «qur'an kerim»diki adem eleyhissalamgha pütün shey'ilerning isimlirining ügitilgenlikini din bilen mediniyetning munaswitige échilghan bir derize depmu izahlashqa toghra kélidu.
Din öz qurulmisi we fonkisiyisi jehettin insanni, insanning yüksek mediniyitini chüshünüp yétishte bir achquchluq rolgha ige qilidu.

Din heqqide toghra melumatqa ige kishiler bashqa insanlarni we mediyetlerni nahayiti asan analiz qilalaydu. Chünki din insanlarni insan bolushning ortaq menpe'etige sazawer qilidu. Pütün alaqe munasiwetlerning négizini ügitidu. Qisqartip éytqanda insanlarning din'gha tutqan pozitsiyisi meyli qandaq bolishidin qet'iy nezer, din insan hayatigha intayin chungqur tesir körsitidu. Kishining dindar bolishi yaki bolmasliqi mezkur tesirning derijisini belgilep béridu. Din mediniyetning shekillinishide intayin mohim rol oynighanliqi üchün mezkur mediniyet ichide yétishken herbir insan meyli selibi yaki ijabiy shekilde bolmisun choqum dinning tesirige uchrimay qalmaydu.

Méningche, bu jehettiki bilim boshluqining kélip chiqishigha, din heqqide bilimlik bolush bilen dindar bolushning bir birige arilashturwétilgenliki mohim sewep bolup qalghan. Shuni unutmasliq kérekki, dindarliq kishining özige xas tallashtur. Din heqqide toghra bilimge ige bolush bolsa, bilim igisi bolushning alemshumul teqezzalirining birsidur. Chünki din heqqide anche köp bilim igellimey turupmu dindar bolghili bolidu. Emma din heqqide toghra melumati bolmighan kishining bilim igisi hésaplinish yaki hésaplanmasliqi choqum munazire qilishqa tigishlik mohim mesile. Shunimu este tutush kérekki, din heqqide toghra melumatqa ige insanlar hem özini hem bashqilarni yaxshi chüshineleydu.

Hörmetlik qérindashlar! pütün ishlarning könglimizdikidek bolishini allahdin tilep, kéler hepte yene körüshkiche aman bolghaysiler. Xeyr xosh!
******************************************

تولۇق ئوقۇش

Din we yashliq (1)

Muhebbet, adalet we tinchliq


(23-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:


Ulugh allahtin tileydighinimiz dunyayimizning insanlar insandek yashiyalaydighan, muhebbet, adalet we tinchliq mewjutluqini saqlap turalaydighan bir dunyagha aylinishidin ibarettur.

Shunisi iniqki, buning emelge éshishi üchün aldi bilen insanning, muhebbetning, adalet we tinchliqning némidin ibaret ikenlikini bilish we teqezzalirini jayida orundash lazim. Bu peqet allahqa nisbeten saghlam ishench tikliyeligendila andin mumkin bolidu. Chünki insanning étiqad dunyasi roshen bolmay turup, saghlam we menggülük yaxshi ishlarni wujudqa chiqéralishi qéyin'gha toxtaydu.

Allahqa bolghan ishench insan'gha nisbeten ka'inatning we hayatning menisi démektur. Insan ka'inatta öz mewjutluqigha ehmiyet béridighan birdin bir mexluqtur. Bu mewjutluqni tonush insanni özining ka'inattiki ornini tépishqa ündeydu. Insan özining yaritilghan mexluq ikenlikini hésqa tayinip bilip yétidu. Eqil insan'gha ka'inattiki her bir mexluqning bir yaratquchisi barliqini roshenleshtürüp béridu. Eqil, hés we tejribe teng birlikte tesir qilghan chaghda insan wehiyning yardimige muhtajliqini hés qilishqa bashlaydu. Shundaq qilip, eslidinla insanning wujudida mewjut bir yaratquchining barliqigha bolghan iman, wehiyning, eqilning, hés tuyghuning, tejribe we bilimning nuri astida otturigha chiqidu yaki bilish derijisige bérip yétidu.

Heqiqettin élip éytqanda, ilahning barliqigha bolghan iman, eslidinla insanning xémirturichida mexpi talant süpitide mewjut bolghan özlik éngi bilen tebi'et, bilim, eqil, tejribe yéghindisining wehiyge yughurlishi we wehiy bilen mu'eyyenlishishi arqiliq pütünleshken ishenchtin ibarettur.

Ilah goya özining barliqidin ibaret tüp heqiqetke insanlarning japaliq térishish arqiliq yétip kélelishini xalighandek bir xil menide gheyb perdisige yoshurun'ghandek melum bolidu. Insan azraq tepekkür qilidighanla bolsa, be'eyni «intayin mexpisen ghayet ashkarliqingdin» déyilginidek, hem ilahning ghayet ashkara ikenlikini hem yetkili bolmaydighan intayin mexpi ikenlikini tengla hés qilishqa bashlaydu. Bu yerde insanni hem ichige tartip kérip kétiwatqan hem uzaqlashturiwatqan bir halet shekillen'gen bolidu.

Allahqa yéqin bolush, intayin yuqiri derijilik iddiyiwiy pakliq we yükseklikning hazirlap chiqqan muhitida hor irade bilen ishqa ashidighan yaxshi, salih emeller arqiliq qolgha keltürgili bolidighan bir munasiwettur. Buningda muhim bolghini insanning allahqa bolghan tonushining we allahning rehmet supitining nurigha chömülüp kétidighan halgha kelgen bolishidur. Insan allahqa bolghan tonushi yükselgensiri özini goya ilahiy bixeterlik qorghini ichide turghandek hés qilishqa bashlaydu. Shunga mutesewwuplarning «allahqa fanah bolush» dégen rohi halitini «insanning idiyiwi yükseklikining ilahiy siziqqa yetkenliki» dep qaytidin izahlash mumkin.

Derweqe, insan ilah bilen bolghan munasiwette her da'im insan piti qéliwéridu. Biraq ang sewiyisining yuqiri bir derijige érishishi insan'gha yéngi imkanlarni yaritip bérishi mumkin. Ene shu chaghdila insanning oy pikri we emelliridiki ilahiy rehmetning hessisi téximu roshen halda ipadilinip körünishi mumkin. Eslide allahning rehmiti we yardimi pütün insanlargha oxshash musapide bolup, insan allahqa qanche yéqinlashqansiri ilahiy rehmetning imkanliridin shu qeder köp menpe'etlineleydighan bolidu.

Insanning allah bilen bolghan munasiwet yolini insan'gha wehiy ögitidu. Wehiy bolsa, peqet peyghembergila xas bir alaqe wasitisi bolup, eng axirqi peyghembirimiz muhemmed eleyhissalamgha kelgen wehiyler allah tereptin insanlargha sunulghan eng axirqi ilahiy kitab bolup hésablinidu.

Allahning barliqigha ishinish insan'gha nisbeten eng asasliq orundiki angliq tallashtur. Herbir insan mewjutluqining muhim teqezzasi süpitide bir yaratquchining barliqini hés qilmay qalmaydu. Bu insanning wujudida mewjut, sadda tebi'iy étiqattur. Insan yashawatqan ijtima'iy muhit, a'ile asasliq orunda turghan halda bashqa yéqinlirining közqarishi, tutqan yoli, pozitsiye, telqinliri insan wujudidiki mexpi talant süpitide mewjut yaratquchigha bolghan imanning yüksek bilish derijisige kötürilishini ishqa ashuridu. Étiqadning yüksek bilish derijisige chiqishi tebi'iy halda bir türküm mesile we so'allarni özi bilen birlikte élip kélidu. Hemmila insan baliliqidin yashliqigha qedem qoyghiche undaq yaki mundaq shubhilerge mubtila bolup baqidu. Mana bu shübhe krizisliri saghlam bir shekilde chüshendürülgende kishi imanning tetqiq pellisige yükselgen bolidu. Téximu ochuq qilip éytqanda teqlid basquchida turiwatqan iman tetqiq pellisige, etrapliq tekshürüp tetqiq qilishni özige asas qilghan puxta iman bolush derijisige yetken bolidu.

Iman ”ishendim“ yaki ”ishinimen“ dep qoyush bilenla pütidighan birdemlik qarar emes, iman insanning öz mewjutluqini hés qilishi bilen bashlinip, ömür boyi toxtimay yéngilinip tereqqi qilip da'imliqqa aylinidu. Imanning asasida ishinishke tigishlik xususlargha da'ir bilim yer alghan. Shunga bilim bolmay turup iman bolmaydu. ”allahqa iman éytish“ déyilgende, bu bilim, belki bu sezgü désimu bolidighan yaratquchining mewjutluqi heqqide insanning wujudida yer alghan mexpi bilim mukemmelliship, özige xas orunni hasil qilghan bolidu. Allahqa ishinishni xalighan herqandaq kishi allahning barliqigha da'ir chüshenchisini peqet peyghemberlerge ewetilgen wehiy arqiliqla téximu roshen mu'eyyen halgha keltüreleydu. Iman heqqidiki bilim hergizmu abistrakit chüshenche emes, bu bilimning iman'gha aylinishi üchün insaniy eqil asasqa ige qilin'ghan bolishi we insanning hör iradisi bilen pütünleshtürilip, ”ishiq“ning da'irisinimu uning ichige sighdurghan shekilde yéngidin bina qilinishi lazim. Qedimqi alimlarning imanni «bilish we testiqlash» dep teripligenlikimu insanning hor iradisi rol oynimay turup, imanning hergiz ishqa ashmaydighanliqi terepke isharet qilin'ghanliqtur.

Hörmetlik radi'o anglighuchi qérindashlar! yashliq we din namliq bu progirammimizning asasliq meqsiti islamning alemshumul güzelliklirini bilim nuri astida silerge yetküzüshke térishishtin ibarettur. Silergimu melumki, güzellikler qanche ortaqlashqanche shunche berket tapidu.

Shu tapta insanlarning söygüge we tinchliqqa her zamandikidinmu bekrek éhtiyaji bar. Mana bu nuqtidin islam alemshumulliqi bilen her zaman insaniyet üchün yingi bir ümüdke aylan'ghusi. Bizler islamni ilmiy yol bilen saghlam chüshinip yételisek, bu pütün insaniyet muhtaj boliwatqan ilghar angning yétilgenliki bolüp qalidu insha'allah.

Menbe: türkiye awazi radi'osi www.Trtuyghur.Com
**************************************

تولۇق ئوقۇش

Din we dunya (2)

Allahqa iman keltürüsh we bext


(22-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:


insan mu'eyyen nersilerge iman keltüridighan bir mewjutluqtur.
Biz kündilik hayatta istimal qilidighan ‹ishinish› sözining dindiki menisi ‹iman›dur. Iman sözining menisi, bir nersining barliqini yaki toghriliqini qet'iy shekilde qobul qilish, démektur. Bir diniy uqum süpitide iman, allahning barliqi we birlikini qubul qilish, dégen menini ipadileydu. Hezriti muhemmed eleyhissalamning allahning peyghembiri ikenlikini qobul qilishmu, imanning da'irisige kiridu.

Hezriti muhemmed eleyhissalamning peyghemberlikige iman keltürüsh dégenlik, uning allah teripidin insanlargha élip kelgen hemme nersisining rastliqini qubul qilish dégenlik bolidu. Bu seweptin imanning asasi, hezriti peyghember telim bergen barliq nersilerning rastliqini testiqlashtur. Mu'eyyen asas we prinsiplarning rastliqini qubul qilish bolsa, insanning qelbide yaki könglide emeliyleshken bir ehwaldrur. Insanning ichki dunyasidiki özgirishlerni toluq halette peqet janabi allahla bilip yételeydu. Bu seweptin insanning iman éytqanliqini éytishi we yurush–turush haligha keltürishi, iman éytqan yaki éytmighanliqining kishiler teripidin bilinishi noqtisidinmu muhimdur.

Janabi allahning barliqi we birlikini, muhemmed eleyhissalamning peyghemberlikini we telimatlirining toghriliqini qelbi bilen testiqlighan kishi iman éytqan bolidu. Bu kishining din tilidiki ismi ‹mömin›dur. Qelbiy arqiliq heqiqiy yusunda ishenmigen turup, oxshash bolmighan sewepler tüpeyli iman éytqanliqini éytqan kishi bolsa, iman éytqan bolmaydu. Bu shekilde heriket qilghan kishining dindiki ismi ‹munapiq›tur. Ikki yüzlimichilik qilish we semimiy bolmasliq dégen menini ipadileydighan munapiqliq, dinimizda nahayiti éghir gunahtur.

Qisqiche qilip éytqanda iman, asas itibari bilen bir qelb we köngül mesilisidur. Köngül mesilisi bolghanliqi üchün, uning asasida söygü we teshebbuskarliq bilen bérilish bardur. Shunga, mejburlash we qorqutush bilen insanlar iman éytqan bolmaydu. Dinning asasi iman, imanning asasiy söygü bolghanliqi üchün, beqere sürisining 256-ayitide ‹dinda zorlash yoqtur› déyilgen.

Bir köngül mesilisi bolghan imanning royapqa chiqalishi üchün, iman keltürilidighan nersiler aldi bilen tonulghan bolushi lazim. Chünki insanning özi bilmeydighan bir nersini yaxshi körishi, uninggha iman keltürishi mumkin emes. Janabi allahning yaratqan mexluqliri üchün qanchilik merhemetlik, qanchilik himayikar we qanchilik közetküchi ikenlikini bilmeydighan bir kishining, uni mukemmel shekilde söyüsh arqiliq uninggha toluq shekilde iman keltürishi mumkin bolmay qalidu. Allahqa ishenmeydighan nahayiti köp insan, allahqa munasiwetlik saghlam melumatlargha ige bolmighanliqliri üchün, iman éytishmaydu. Dinning eng muhim wezipisimu, insan'gha némilerge we qandaq ishinishni körsitip bérish we ögitishtin ibarettur.

Dinimiz némige we qandaq ishinidighanliqimizni bizge qur'an kerim arqiliq ögitidu. Shunga, her bir mömin qur'an kerimni, bir diniy bilim menbesi süpitide nahayiti diqqet bilen oqushi we oqughanlirining menilirinimu terjimilerge qarap öginishke tirishishi lazim. Bundaq qilish uning mömin bolushining bir teqezzasidur.

Insan hem bilish hem ishinishke muhtajdur. Insandiki ishinish we bilishke nisbeten éhtiyaj hés qilishi uning toghma xususiyitidur. Dunyada héchqandaq bir nersige ishenmeydighan birini tépish mumkin emes. Din'gha ishenmigen kishi xata eqidilerge ishinidu. Mu'eyyen bir din'gha ishenmeydighan kishi, ikkinchi bir din'gha ishinidu. Héchqandaq din'gha ishenmeydighan kishiningmu, özige köre bir qatar aldin bergen hökümliri, mölcherliri bar. Insanning mewjut bolushi bilen parallil halda mewjut boliwatqan mezkur ishinish éhtiyajini toghra shekilde qamdaydighan nerse dindur. Dinning bu éhtiyajni qamdishi, yaxshi diniy telim–terbiye élish arqiliq ishqa ashidu.

Din toghra ögitilmigen, yaxshi diniy telim–terbiye bérilmigen jaylarda xata étiqadqa ége kishiler köpiydu. Bir terepte héchnersige ishenmeydighanliqini éytip turushsimu, batil étiqadlargha ége kishilerni uchratqili bolidu. Yene bir terepte, din namidin ichi bosh imanlargha we xurapatliqlargha ishinidighan insanlar uchraydu. Iman we imansizliq nami astida, pétip qélishi mumkin bolghan her xil xataliqlardin insanni qutquzidighan nerse dindur. Dinning bu rolini jari qilduralishi bolsa, yaxshi bir oqu–oqutush arqiliq royapqa chiqidu.

biz tilgha élip ötken iman éytish éhtiyajini her bir insan öz ichide hés qilidu. Iman, insan'gha bashqa héchqandaq bir nerse teqdim qilalmaydighan küchlük we mukemmel derijidiki xatirjemlik tuyghusi bexsh étidu. Insanning hayatini saghlam shekilde dawamlashturalishi üchün, özini xatirjem hés qilishi zörürdur. Chünki insan tamamen kontrolliqi asitigha alalmighan bir maddiy dunya ichide yashaydu. Dunyada her nersining insanning arzusigha köre yurushmeydighanliqi hemmige melumdur. Insan qulgha keltürüshni xalighan nahayiti köp nersilerge ége bolalmasliqi mumkin. Yaxshi körgen hemme nersini qolgha keltürelmesliki mumkin. Buninggha oxshash ehwallar insanni bextsiz we bi'aram qilidu.

Buningdin bashqa, insanning her waqit késel bolup qélishi we her waqit ölümning penjisige chüshüp qélishi torghanla gep. Xususen ölüm, insanda barliqini yoqitip qoyush qorqunchini peyda qilidu. Ölümni oylimasliq bolsa, insan üchün élip éytqanda mumkin emes bir xil ehwaldur. Chünki ölümdin qorqush bir xil insani toyghudur. Shunga, her qandaq bir insanda mu'eyyen derijide ölüm endishisi bar. Bu qorqush we endishe bolsa, insanni ümidsizliq we xatirjemsizlikke élip baridu.

imanning insan üchün oynaydighan eng muhim roli, uni yoqirida bayan qilghan her türlük ümidsizlik we xatirjemsizliktin qoshquzushtur. Chünki iman insan'gha cheksiz xatirjemlik we amanliq toyghusi bexish étidu. Allahqa iman keltürgen bir kishi, her xil xeter we bi'aramliqqa düch kelgende, allahning himayisi asitigha kirgen bolidu. Hemmige qadir, méhriban we meghpiret qilghuchi, rahman we rehim bolghan janabi allahqa ishen'gen kishi, barliq endishilerdin qortulidu.

Allahning barliqigha pütün qelbi bilen iman keltürgen, dunyadiki hemme nersining, uning nazariti asitida ikenlikini bilidighan bir insanda, her xil shumluq we xapiliqning ornini xoshalliq we xatirjemlik igelleydu. Chünki allahqa iman keltürgen kishi, bu imanning teqezzasi süpitide, insan bolush teqezza qilidighan wezipilirini jayida urundaydu. Hayatini her türlük mes'uliyet we belgülimilerni ada qilish bilen ötküzidu. Insan bolush süpiti bilen, qolidin kelgen ishlarni qilghandin kéyinmu, hayatta düch kélip qélishi mumkin bolghan kélishmeslikler aldida allahqa séghinidu. Shundaq qilip, allahqa bolghan imani, ri'al menidiki huzur we bextning heqiqiy menbesige aylinidu.

Menbe: türkiye awazi radi'osi www.Trtuyghur.Com
*****************************************

تولۇق ئوقۇش

Din we dunya (1)

Islamda a'ile


(18-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:


bashqa janliqlargha sélishturghanda, insanning neqeder perqliq we özgiche alahidiliklerge ige ikenliki nahayiti éniq bir mesile. Heqiqetenmu, janabi allah insanni, hemme jehettin eng güzel shekilde yaratti. Bashqa mexluqatlardin perqliq bolghan insan tepekkur qilidighan, sözliyeleydighan, yaritilishining hékmiti heqqide izdinidighan we turmush qurup, a'ile berpa qilidighan yigane janliqtur. Insanlarning bashqa janliqlardin perqliq halda, turmush qurushni bir organ haligha keltürishi, alahide küch chiqirip tetqiq qilinishi kérek bolghan bir mesilidur.

Aldi bilen shuni tilgha élishimiz kérekki, insanning turmush qurup, a'ile berpa qilish alahidiliki, uning yaritilishidin kelgen bir xil ehwaldur. Insanning mewjut bolush shertliri uning bir a'ile bolup yashishini teqezza qilidu. Janabi allah, hezriti adem bilen hezriti hewwa otturisigha bir meniwiy söygü we méhri-shepqet munasiwiti orunlashturulghan bolup, qur'an kerimning rum süriside munu shekilde bayan qilinidu: «ayallar bilen unsi–ülpet élishinglar üchün, ularni silerning öz tipinglardin yaratqanliqi, aranglarda méhr muhebbet ornatqanliqi allahning kamali qudritini körsitidighan alametliridindur, pikir yürgüzidighan qewm üchün, shek shübhisizki, buningda nurghun ibretler bar»(rum sürisi, 21-ayet)

Ayal kishi bilen er kishi otturisidiki bu söygü we hésdashliqlardin, öylinip a'ile qurush istiki apiride bolidu. Shundaq qilip, ismigha ‹a'ile› dep nam bérilgen nahayiti ehmiyetlik bir organ otturigha chiqidu.

Umumlashqan meniside a'ile, neseb we nigahning wasitisi bilen bir yerge jem bolghan, bir bayraq astigha toplan'ghan kishiler toplimi, démektor. Bu noqtidin qarighanda, a'ile jem'iyetning nigizidur. Bir milletning mewjutliqi, huzur - halawiti, tinchliqi we intizami, a'ilidiki huzur–halawet, xatirjemlik we intizamigha munasiwetlik bolidu. Chünki, bir jem'iyette a'ililer xoshal–xoram, xatirjem we tertip–intizam ichide bolsa, jem'iyetmu xoshal-xoram, xatirjem we tertip–intizam ichide dégenlik bolidu.

Milletlerning birliki, pütünligi we saghlamliqimu, u milletni meydan'gha keltürgen a'ililerning pütünligi we saghlamliqi bilen munasiwetliktur. Shunga, shundaq déyishke boliduki, a'ilining nigizi qanchilik saghlam asaslar üstige qurulsa, jem'iyetmu shunchilik saghlam we küchlük bolidu. Bu seweplik milletlerning birlik we pütünlikining parchilinish jeryani, a'ilidiki xoshalliq we intizamning oxshash bolmighan sewepler tüpeyli bozulishi bilen bashlinidu. Chünki, a'ile kishiliri otturisidiki meniwiy munasiwetlerning üzülishi dégenlik, bir menide, milletning birlikining parchilinishqa qarap yüzlinishi, dégenlik bolidu. Nesli buzulghan, yashliri milliy we meniwiy tayanchliridin uzaqliship ketken milletlerning chirish basquchigha kiridighanliqi hemmige melumdur.

Insanning bext–sa'aditini ghaye qilghan ulugh dinimizning, a'ilige intayin küchlük shekilde ehmiyet béridighanliqi hemmige tonushluq ri'alliqtur. Chünki, yekke–yekke insanlarning bext-sa'aditi a'ilidin bashlan'ghinigha oxshashla, jem'iyetlerning huzur–halawitimu, peqet a'ile arqiliqla dawamlishidu. Shunga a'ile, hem shexsi, hemde jem'iyet hayatining eng saghlam kapaletchisi rolini oynaydu. Weten söygüsini, diniy we milliy hés–tuyghularni perzentlerge saghlam shekilde ögetkili bolidighan tunji organ a'ilidur.

Örp–adet we en'enlirimiz tunji qétim a'ilide ögitilidu. Kelgüsimizning kapaliti bolghan perzentlirimizning deslepki telim–terbiye ornimu a'ilidur. A'ilide igelligen medeniyetning tesirlirini zihindin chiqirip tashlash asan'gha toxtimaydu.
Qur'an kerimde a'ile bilen munasiwetlik nahayiti köp hökümler bar:
Mesilen, öylinishke a'it hökümler, öylinish netijiside otturigha chiqqan öz–ara heq–huquq, wezipe we mes'uliyetler, neseb, miras, nikah qilish bilen hasil bolghan toqqanchiliqlar we bulardin bashqa köpligen mesililer qur'an kerimde bayan qilin'ghan.

A'ile, öylinish munasiwiti bilen shekillen'gen muhim bir organning ornididur. Öylenmestin birlikte bolushlar bilen a'ilining qurulishi mumkin emes. Chünki, insanning exlaqiy bolmighan munasiwetler arqiliq xoshal–xoram yashishi we bexitlik bolushi, mewjut bolushning shertlirige uyghun kelmeydu. Dinimiz öylinishke righbetlendüridu, ‹zina we pashiwazliq› dep atighan nikah sirti munasiwetlerni qattiq men'iy qilghan.
Peyghembirimiz bir hediside, «yashlar, ichinglardiki qudriti yétidighanlar öylensun, chünki, ippet we numusni qoghdashning, exlaqqa uyghun hayat kechürüshning eng yaxshi yoli öylinishtur» dégen bolsa, yene bir hediside, «nikah méning sünnitimdur, sünnitimge uyghun halda heriket qilmighanlar mendin emestur» déyish arqiliq, öylinishni tewsiye qilghan.

Shexslerning bextlik bolushi a'ilining bexitlik bolushigha munasiwetlik bolghinidek, jem'iyetning huzur–halawitimu a'ililerning huzur–halawitige baghliq bolidu. Bayashat we bexitlik jem'iyetlerning, bexitlik a'ililerdin teshkil tapidighanliqi nahayiti ayding heqiqettur. Bir a'ilining xatirjemliki, ishenchisi we izchil dawamlishishi bolsa, u a'ilige mensup kishiler otturisidiki söygü, hörmet, sadaqet we xosh pi'illiqqa baghliqtur. A'ilini a'ile qilip turidighan eng muhim amil söygüdur. A'ile hayati peqet söygü bilenla dawamlishalaydu.

A'ilining xatirjemliki we izchilliqini teshkil qilidighan eng muhim amillarning biri öz–ara chüshinish we pidakarliqtur. Derweqe, öz–ara pidakarliq, nikah turmushini dawamlashturushning waz kechkili bolmaydighan shertlirining biridur. Hayatta héchkim kem–kötisiz emes. Bu, héchkimning ikkinchi bir kishining aldida özining mukemmel ikenlikini dewa qilalmaydighanliqi dégenlik bolidu. Her qandaq bir kishining bashqa birisige qarighanda, bir qatar ewzellikliri bolushi mumkin bolghinidek, yene bir qatar kemchillik we yétersizliklirimu bar bolidu. Bezide qiziqishlar oxshash bolsimu, adetler oxshash bolmay qélishi mumkin. Turmush qurghan ikki insanning, yillar jeryanida shekillen'gen adetlernimu birlikte hel qilishi qéchip qutulghili bolmaydighan bir xil ehwaldur. Bexitlik turmush; Perqliq qiziqish we oxshash bolmighan adetlerge qarita ijabiy pozitsiye tutqan ikki insanning hemkarlishishi arqisida ishqa ashidu.

Er–ayal otturisida tewrenmes ishench we semimiyetning bolushimu, a'ilining asasini saghlamlashturidighan nigizlik amillarning biridur. Öz–ara ishench we semimiyet bolmighan bir a'ilide, söygü we hörmet tuyghulirining tépilishimu mumkin bolmaydu.

Hörmetlik peyghembirimiz: «hemminglar padichi siler we bashqurishinglargha tapshurulghan nersilerge mes'ulsiler. Dölet re'isi millitige, a'ile bashliqi a'ile kishilirige mes'uldur» dégen.
Ulugh kitabimiz qur'an kerimdiki agahlandurush bolsa mundaq: «i möminler! özünglarni we bala chaqanglarni insan we tashlar yéqilghu bolidighan, rehim qilmaydighan qattiq qol perishtiler mu'ekkel bolghan dozaxtin saqlanglar.»(tehrim sürisi, 6-ayet)
****************************

تولۇق ئوقۇش