«CUİ PRODEST» kim ghelibe qilidu?

Gherbliklerning aditi we xelq'ara munasiwetler


(10-04-2009) türkiye awazi radi'osi:

Rimliqlar chigish mesililerge duch kélip mesilini tüp yiltizdin chüshenmigen waqitlirida, yénidiki kishige
CUİ PRODEST yeni «kim ghelibe qilidu» dep sorap, özining menpe'etige munasiwetlik ehwalni chüshinishke tirishidikentuq.
Gherblikler, meyli shexsi mesililerde bolsun, meyli dölet ishlirida bolsun CUİ PRODEST chüshenchisige ige. Rasmunssénning bu qétim natoning bash katipliqigha saylinish jeryani del mushu chüshenche da'irisde royapqa chiqti.

Töwende ghazi uniwérsitéti iqtisad we igilik bashqurush pakoltiti, xelq'ara munasiwetler bölümining bashliqi proféssor doktor heyder chaqmaqning témigha munasiwetlik analizini hozurunglargha sunimiz:

Eza döletlerning bixeterlikini qoghdash burchi bolghan bir xewpsizlik orginining béshigha, shu organ'gha eza döletning bixeterlikige hörmet qilmaydighan we eza döletning dölet menpe'etige zit bolghan bir qatar qanunsiz pa'aliyetlerge ruxset qilghan we köz yumup turghan bir kishining kélishi, insanning idiyisidin peqetla ötmeydu.
Mundaqche qilip éytqanda, dunyaning bixeterlikide intayin muhim rol oynap kéliwatqan bir xewpsizlik orginining béshigha 1.5 milyard musulman xelqni renjitken shexs teyinlinidu.
Rasmussén ependi wezipisining teqezzasi boyiche, afghansitan, pakistan, se'udi erebistan, hetta iran'gha bérip qélishi mumkin, türkiyige purset tapsila neshtirini sanjip kéliwatqan mérkél bilen sarkozi rasmussén ependining islam döletlirige bolghan ziyaritini qaysi xil usulda orunlashturidikin tang?

Türkiyining pewqul'adde yuqiri mes'uliyet éngi we salmaqliq bilen yolgha qoyghan siyasetlirini «arqigha chékinish» dep qaraydighan gherblikler, esilide özlirining dunya köz qarishigha uyghun halda heriket élip barghan türkiyini qéyin ehwalgha chüshürüp qoyush arqiliq, özlirining dunya köz qarishigha tamamen zit halda heriket qildi.
Türkiye rasmussénning nato(NATO)ning bash katipliqigha békitilishige deslipide qarshi chiqqan bolsimu, kéyinche qobul qilishi mentiqiliq qarar chiqarghanliqining namayendisi bolup hésablinidu.
Bu del gherbliklerning köz qarishi boyiche heriket qilishtin ibaret.
Türkiye mushundaq mentiqiliq heriket qilmighan bolsa idi, bügünkidek netijige érishelmigen bolatti.
Mesilen, aldi bilen rasmussénning türkiyining dölet menpe'eti nuqtisidin yaxshi bir namzat emeslikini gherb dunyasigha yetküzgen boldi, buningdin bashqa, PKK mesilisining türkiyige nisbeten intayin sezgür bir mesile ikenlikini yawropa döletlirige yene bir qétim öz emeliyiti arqiliq uqturup qoyghan boldi.

Türkiye nato(NATO) bash katipliq wekilliki, afghanistan temsilchiliki we herbiy bashqurush ishlirida bashlamchiliq rolini oynidi, namzat bolmaqchi bolghan shexsler we nato(NATO)gha eza döletler türkiyining waqti kelgende özining milliy menpe'etini qoghdashta qilchimu ikkilenmestin heriket qilidighanliqigha shahit boldi.

Melum bir din'gha pütün küchi bilen hujum qilidighan we insanlarni renjititidighan söz-heriketler esla erkinlik hésablanmaydu. Bir dinning smwolliri söyülmesliki mumkin, biraq hörmet qilish medeniyet qa'idisi hésablinidu. Rasmussén ependi muhemmed eleyhissalamning obrazigha dagh keltürgen hejwi resim sizip chiqqan zhornalistni qoghdashning ornigha biterep orunda turghan bolsa idi, islam döletliri hergizmu bunchiwala ghezeplenmigen bolatti.

Türkiye 1952-yilidin béri nato(NATO)ning ezasi we 520 ming eskiri bilen teshkilatning ikkinchi chong qoralliq armiyisi hésablinidu. Türkiye, hem nato(NATO)ning barliq xelq'araliq pa'aliyetliride wezipe ötep kelmekte, hemde natoning prinsiplirigha boysunup kelmekte.
Sarkozining döliti 1966-yilidin 2009-yilighiche nede qalghan bolghiytti?
1990-yildin kéyin, gérmaniye bilen fransiye dunyaning özgergenlikini ilgiri sürüp, nato(NATO)gha we amérika qoshma shtatlirigha éhtiyaji chüshmeydighanliqini, buningdin kéyin yawropaning bixeterlikini özlirining qoghdiyalaydighanliqini jar sélishti.
«amérikiliqlar nato(NATO)ni bahane qilip turup yawropani sekresh taxtisi süpitide ishlitiwatidu, bu sewebtin warshawa shertnamisigha oxshash soghuq urushning mehsulati bolghan nato(NATO)mu taqilip kétishi kérek» dep jar sélishqan gérmaniye we fransiye, birdinla nato(NATO)ning pirinisiplirida ching turidighan we qoghdaydighan bolup qaldi we türkiyini tenqidleshke bashlighili turdi.
Bir qisim nato(NATO)gha eza döletlerning bash katipliq namzatini békitip bérish hoquqi bar.
Buning eksiche, bir qisimlirining pikir bayan qilish hoquqimu yoq.
Buninggha oxshash mu'amililer bizge her da'im chüshendürülüp kéliwatqan gherb medeniyitining rohigha peqetla mas kelmeydu.
Shunga ya gherb medeniyitini xata chüshendürüp kéliwatisiz yaki biz xata chüshünüp qéliwatimiz weyaki buning chüshendürüshni xalimaydighan yoshurun bir teripi bar.
Uning üstige türkiyige oxshash nato(NATO)ning eng muhim we sadiq bir ezasining nato(NATO)ning bash katipining saylinishida pikir bayan qilish hoquqi bar we buning üchün yene bir eza döletning ruxsitini élishqa éhtiyajimu yoq.
*******************************

تولۇق ئوقۇش

Chanaqqel'e boghuzi urushi zepiri

Chanaqqel'e (dardanél) boghuzi urushi zepirining tarixiy arqa körünüshi


(23-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:

2009-yili 19-mart chanaqqel'e (dardanél) boghuzi urushi zepirining 94-yili. Birinchi dunya urushida, osmanli dölitining chanaqqel'e boghizini qolgha keltürüsh we istanbulni ishghal qilish üchün heriketke ötken in'giliz–fransuz ortaq herikitige qarshi élip barghan mudapi'e urushliri chanaqqel'e urushliri, dep atilidu.

Chanaqqel'e zepiri, türk millitining tarixida ghelibe qazan'ghan we selbiy tarixini özgertken zeperlerdin biridur. U shundaq bir zeperdurki, ichki we tashqi düshmenlerning türk millitini yoqitish üchün tirishchanliq körsitiwatqan bir dewrde qolgha keltürgen we türklerning «késel adem» emeslikini, chanaqqel'e boghuzigha hökümran bolushning yuqiri sewiyidiki déngiz küchlirige ige bolush bilenla ishqa ashmaydighanliqini 1915-yili pütün dunyagha körsitip qoyghan zeper boldi...

Türkiyide 1915-yili 18-mart déngiz urushi munasiwiti bilen simwollashqan chanaqqel'e urushliri, eslide 1914-yili 3-noyabirda ittipaqdash küchlerning chanaqqel'e boghuzining tashqi qorghanlirigha qaratqan bombardimanliri bilen bashlap, 1916-yili 9-yanwarda eyni küchlerning qirghaqlirimizni terk qilishi bilen axirlashti.

Osmanli impériyisining zéminlirigha qarshi élip bérilghan bu heriket, 1904-1911-yilliri arisida en'giliyide pilanlan'ghan bolup, 1914-yili awghusttin bashlap, chanaqqel'e boghuzigha kirip–chiqishlar kontrolluq astigha élindi.

1915-yili 19-féwralda chanaqqel'e urushliri resmiy bashlidi. Boghuzning tashqi qorghanliri weyran qilindi. Bombardiman'gha 12 chong urush paraxoti we bashqa paraxotlar ishqa sélindi. Étipaqdash küchler déngiz urushining yéterlik bolmaydighanliqini tonup yetkendin kéyin, quruqluqqa esker chiqirishqa qarar qildi. Hujum 18-martta bashlinidighan boldi.

1915-yili 18-mart küni, düshmenning keng kölemlik hujumi ettigen sa'et 11:00 de bashlidi. Netije shu küni sa'et 17:45 ötkende urush netijilendi. Ikki in'giliz, bir fransuz urush paraxoti chöküp ketti. Bir in'giliz, ikki paraxot éghir talapet kördi, üch paraxot qirghaqqa chékilip kargha kelmey qaldi. Netijide düshmen boghuzni déngiz arqiliq késip ötelmeydighanliqini tonup yetti. Awistraliyidin kanadaghiche bolghan mustemlikiliri astidiki yerlerdin toplan'ghan eskerlermu urushqa chaqirildi. Bu guruppilar ichidiki eng yaxshi urush qilidighan eskerler awstraliye we yéngi zillandiye eskerliri, yeni anzaklar idi.

Dewrimizde anzaklarning newriliri her yili 25-aprilda gelibolugha kélip, anzak yézisida, chanaqqel'e urushida ayrilip qalghan ata –bowilirini murasimlar bilen xatirleydu.

1915-yili 25-aprilda chanaqqel'e urushining eng qanliq toqunushi bashlidi. Seher waqtida in'giliz, fransuz we anzak quruqluq – déngiz qisimliri seddulbehr we ariburnu qirghiqigha esker chiqirishqa bashlidi. Ariburnugha chiqqan we jonkbayérgha qarap ilgiriligen in'giliz qisimliri, mustapa kamal qomandanliq qilghan 19-tümen bilen tirkeshti. May, yun, yul ayliri boyiche qanliq toqunushlar yüz berdi. 9-awghust we 20-awghusttiki keng kölemlik hujum we qoghlap chiqirishlardin kéyin, chanaqqel'ege quruqluqtinmu kirgili bolmaydighanliqini tonup yetken in'giliz we fransuzlar, 1915-yili noyabir éyidin itibaren urushqa xatime birishke qarar qildi we 1916-yili 9-yanwarda eng axirqi düshmen eskerlirimu chikinip chiqip ketti.

Türk eskerliri chanaqqel'ede alte ay boyiche yérim milyon'gha yéqin ghayet zor küchke qarshi turush arqiliq, ittipaqdashlirigha nahayiti zor yardem qilghinidek, birinchi dunya urushining teqdiri we charrusiyining yimirilishide muhim rol oynidi.

Chanaqqel'e urushliri her ikki terep üchün nahayiti zor yoqitishlarni élip keldi. Urush boyiche 300 ming etrapida birleshme qoshun eskiri, 250 mingdek türk eskiri hayatidin ayrildi.

Gelibolu yérim arili tebi'iy we medeniy bayliqlardin sirt, dunya urush tarixi nuqtisidinmu nahayiti zor ehmiyetke ige bolghan chanaqqel'e urushlirining iznaliri we xatirilirini saqlap qélish meqsitide 1973-yili milliy baghche qilip békitildi.

Chanaqqel'e déngiz we quruqluq urushliri bolup ötken yerler gelibolu yérim arilining ichige jaylashqan. Buningdin bashqa chöküp ketken paraxotlar, top oqliri, qorghanlar, qel'eler we istihkamlardin we urush bilen munasiwetlik bashqa yüzligen iz–eserlerdin teshkil tapqan kengri ketken bir orun bilen birge türk shéhitlirining we awstraliye, yéngi zinlandiye, en'gliye we fransuz eskerlirining urush esliheliri we xatiriliri bu yerde mewjuttur.

Her yili gelibolu yérim arili milliy baghchisini ziyaret qilghan minglighan yerlik we chet'ellik sayahetchi, mustapa kemal atatürkning 1934-yilida sözligen munu sözlirini xatirileydu: ‹bu memliketning tupriqida qanlirini tökken in'giliz, fransuz, awistraliyilik, yéngi zinlandiyilik, hindistanliq qehrimanlar, bu yerde dost bir wetenning tupriqidisiler. Xatirjem we sükünat ichide uxlanglar. Siler, mehmetchik (türk eskerliri) bilen birlikte yanmu yan, qoyun–qoyun'gha siler. Uzaq diyarlardin ewladlirini urushqa ewetken anilar; Köz yashliringlarni sürtünglar. Ewladliringlar bizning baghrimizdidur. Huzur ichididur we huzur ichide rahet uxlaydu. Ular bu tupraqlarda janlirini bergendin kéyin, bizning ewladlirimiz boldilar»

Gelibolu yérim arili milliy baghchisi, dewrimizning yash we kelgüsi ewladlirigha tinchliqning qimmitini bayan qilip béridighan, urushning rehimsizlikini körsitip béridighan nahayiti muhim bir tarixiy jaydur.
*******************************

تولۇق ئوقۇش

Bu dölet mana shundaq qurulghan

Bash ministir erdoghan: «türk milliti ötmüshtimu düshmen'ge bash egmigen
We bundin kéyinmu hem qet'iy bash egmeydu» dep söz qildi


(18-03-2009)Türkiye awazi radiyosi:


Milliy azadliq urushining eng muhim asasliridin biri bolghan 18-mart Shihitlirini xatirilesh küni we chaneqqel'e déngiz zepirining 94-yili qizghin Murasimlar bilen xatirilendi. Chanaqqel'ediki murasimlarda söz qilghan bash ministir rejeb tayyib erdoghan, Chanaqqel'e zepirining tengdashsiz dastan ikenlikini éytti.

Antanta döletliri 1915-yili osman impiratorliqining paytexti istanbulni Ishghal qilish pilanining halqiliq basquchi süpitide, eng katta déngiz armiye Etretlirini ishqa sélip, chanaqel'e boghuzidin bösüp ötüsh üchün Tériship baqqan idi.

Biraq türk armiyisi maddiy imkaniyetlirining shunche yétersizlikige pisent Qilmastin, düshmenning zamaniwi qorallar bilen qilghan hujumlirigha taqabil turdi. Hemde 1915-yili 18-martta dunyaning eng küchlük déngiz qoshunini Weyran qilip, chaneqqel'e boghuzida sugha gherq qildi.

Chanaqqel'ede intayin muhim déngiz zepirini qolgha keltürgen türk armiyisi, Shuningdin kéyinki frontlarda quruqluqtin qilin'ghan hujumlargha qarshi özini Mudapi'e qilish üchün intayin éghir qanliq bedellerni tölidi.

Türk armiyisini déngiz urushi bilen yéngelmeydighanliqini chüshünüp yetken Awstraliye we yéngi zillandiyening birleshme armiyisining anzak qismi 25-april we 6-awghust künliri geli bolu yérim ariligha Esker chiqirip eng qanliq urush bashlidi.
Shuning bilen dunyaning eng tar urush meydanida ajayip qanliq gireleshme Urush yüz berdi.

Mustapa kamalning «men silerni hujum qilishqa emes, ölüshke buyruymen» Dégen sözi bilen bashlan'ghan we tarix sehipilirige altun herpler bilen yézilghan Quruqluq urushi türklerning jasaritini we chungqur weten söygüsini Menggüge namayan qildi.

Bu urushta 500 ming kishi hayatidin ayrildi. Jem'iy 253 ming shehitni Qurban bérish arqiliq wetinini qoghdighan jesur türk xelqining bu shanliq Tarixi dunyaning her qaysi jayliridiki mustemlike döletlerning Azadliq urushlirigha örnek boldi.

Chanaqqel'e 18-mart tenterbiye zalida chanaqqel'e déngiz zepirining 94-yilini
Tebriklesh munasiwiti bilen tünji qétim murasim ötküzüldi.
Murasimda bash ministir rejeb tayyib ordoghan, chanaqqel'e zepirining Tengdashsiz bir dastan ikenlikini we bu dastanni yazghan qehrimanlarningmu Menggü hayat ikenlikini jakarlidi.

Musteqilliq urushining neqeder muhim ehmiyetke ige ikenliki Tekitlinip turishi lazimliqini qeyt qilghan bash ministir erdoghan, «türk milliti ötmüshtimu düshmen'ge bash egmigen we bundin Kéyinmu hem qet'iy bash egmeydu» dep söz qildi.

Intayin köp sandiki xelq ammisi qatnashqan bu murasimda shé'irlar oquldi, Xelq oyunliri körsitildi.
************************************

تولۇق ئوقۇش

TRT awaz téléwiziye qanili resmi échildi

TRT awaz téléwiziye qanili türk dunyasini boylap resmi sin tarqitishni bashlidi


(21-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:


Ottura asiyadin balqanlar (balqan rayoni) ghiche, kafkasyadin uyghur rayonighiche sozulghan payansiz térrotériyidiki 250 milyun kishige xitab qilidighan qanalning ismini jumhur re'isi abdullah gül élan qildi.

TRT awaz téléwiziye qanili tarqitishqa bashlash munasiwiti bilen anadolu (anatoliye) sen'et kulubida resmi murasim ötküzüldi.

Murasimgha türkiye jumhuriyiti jumhur re'isi abdullah gül , türkiye parlaménti bashliqi köksal toptan, dölet ministiri mehmet aydin, medeniyet we sayahet ministiri ertughrul günay, asasiy qanun mehkimisining bir qisim ezaliri, türkiye jumhuriyiti aliy ma'arip orgini bashliqi proféssor yusuf ziya özkan, bash ministirlik meslihetchisi efkan ala, enqere walisi kemal önal, türkiye jumhuriyiti jumhur re'islik sariyi bash katipi mustafa isen, türkiye radi'o–téléwiziye bash idarisi bashliqi ibrahim shahin, anadolu agéntliqi diréktorlar uyushmisi bashliqi, qoshumche bash diréktor hilmi ben'gi, chet'el elchixanilarning wekilliri we köpligen méhmanlar teklip bilen qatnashti.

TRT awazi téléwiziye qanilining échilish murasimi türkiye jumhuriyiti jumhur re'isi abdullah gülning «TRT awaz qanili, pütkül türk dunyasining awazi(sadasi)gha wekillik qilidu» dégen sadasi arqiliq bashlandi.

Jumhur re'isi abdullah gül, «TRT awaz qanili, pütkül türk dunyasini birgewdileshtürüpla qalmastin, yene til we hés–tuyghu jehettinmu türkiy tilda sözlishidighan milletlerni bir–birige chemberches baghlaydu, hemde köp tilni téximu küchke ige qilip, xewerlishish we alaqe jehettin ishlirimizni téximu qolaylashturidu» dédi.

Jumhur re'isi abdullah gül, qanalning échilish murasimining noruz bayrimigha toghra kélip qélishining tolimu xushallinarliq bir ish ikenlikini bildürüp mundaq dédi: «türk dunyasining herqaysi bolung-puchqaqlirida qutliniwatqan we hemmimiz birlikte tebriklewatqan noruz bayrimi künide, ochuqraqi bizge illiq bahardin xush – xewer yetküzüwatqan, beriket we molchiliqtin bisharet bériwatqan, ghelibe sadasi yangritiwatqan noruz bayrimida bundaq bir qanalning tarqitishqa bashlinishi hemmimizni cheksiz shatliqqa chömdürdi. Noruz tinchliq élip kélidu, huzur–halawet chillap, qérindashliq rishtisi ornitidu, shundaqla mol beriket élip kélidu, yene kélip u bizge xush–xewer yetküzidu. Mundaq qutluq künde, TRT bizge yép–yéngi xush–xewer yetküzgen boldi. Bu qanalning tarqitishqa bashlighanliqini qizghin tebrikleymen. Xeyrlik bolushigha we nishanigha yétishige chin könglümdin tilekdashmen»

Balqanlar, kafkasya we ottura asiyaning sadasi bolidighan TRT awaz qanili ezerbeyjan türkchisi, qazaqche, qirghizche, özbékche we türkmenche qatarliq tillarda programma tarqitidu.

Ékranning astinqi qismida türkche izahat bérilidighan programmilar yuqirida tilgha élin'ghan döletlerning diktorliri teripidin ékran'gha kélidu.

Murasimda köpligen döletlerning dangliq naxsha–usul cholpanliri her xil naxsha – usul nomurlirini orunlidi, tentenilik dawamlashqan murasim türkiyining dunyagha dangliq naxsha–usul cholpini tarkanning naxshisi arqiliq axirlashti.
******************************

تولۇق ئوقۇش

Türk dunyasigha bérilgen eng katta noruzluq sowghat

TRT noruzni yéngi qanal échish bilen tebrikleydu


(20-03-2009)Türkiye awazi radi'osi xewiri:


TRT 2009-yili 21-martta milyonlighan kishilerni baghrigha basidighan yene bir yéngiliqqa qedem basidu. Ismi hazirche hemmige yéngiliq bolsun üchün mexpi totuliwatqan TRT ning yéngi qanili, balqan rayonidin ottura asiyaghiche, ottura sherqtin kawkaz rayonigha qeder sozulghan keng ketken zémin'gha tarqitish béridu. Yéngi qanalning ismi bash ministir erdoghan teripidin élan qilinidu.

Köp tilliq radi'o–téléwiziye qanalliri bilen bashlamchi bolup kétiwatqan TRT, yéngi qanili arqiliq ezerbeyjan, qazaqistan, qirghizistan, özbékistan we türkmenistan'gha munasiwetlik programmiliri bilen 250 milyon kishige xitab qilidu.
Mezkur qanal, 27 dölet we 13 aptonum rayondiki texminen 250 milyon nopusqa ige keng ketken zémin'gha xitab qilidiken.
Dunyaning her qaysi jayliridiki türkiy tilarda sözlishidighan we ortaq medeniyetke ige barliq xelqler bu qanalning wasitisi bilen uchirishidu.
Qazaqistandin yunanistan (gritsiye) ghiche, junggo ‹uyghur aptonum rayoni›din afghanistan'ghiche bolghan keng zéminda, téléwor körgüchiler bilen didarlishidighan mezkur qanalning nahayiti köp yéngiliqlarni birlikte élip kélishi mölcherlenmekte.
Türkche ikran asti xet terjimisimu bérilidighan programmilarni mezkur döletlerning déktorliri bilen sonidu.
Yuqiriqi döletlerning özige xas alahidiliklirimu bu qanalda orun alidu.
Yéngi qanalda medeniyet–sen'et, rayon'gha alaqidar programmilar we muzikilar bilen birge, türk tilimu ögitilidu.
Yéngi qanalining échilish murasimi üchün türk dunyasida ajayip güzel murasimlar bilen tebrikliniwatqan noruz küni, yeni 21-mart küni tallandi.
Échilish murasimigha jumhur re'isi abdullah gül, bash ministir rejep tayyip erdoghan, ministirlar, we yuqiri derijilik rehberler bilen birge köp sandiki chet'ellik méhmanlar ishtrak qilidighan qanalning ismi bash ministir erdoghan teripidin élan qilinidu.
Türkiyde noruz pa'aliyetliri 21-mart türkiye waqti ettigen sa'et 6 de bashlinidu.
Yéngi qanalning tarqitish da'irisige kiridighan döletlerdin bezi kishiler neq meydan tarqitishigha qatnishidu.
Yéngi qanal, bu döletlerdiki sen'etchi we xelq usulchilirining ishtirak qilishi arqisida 12 sa'et dawamlishidighan alahide programmisi bilen tarqitish hayatini bashlaydu.
Kech terepte qanalning resmiy échilishi we logo almashturush bilen tebriklesh pa'aliyiti bashlinidu.
Tebriklesh pa'aliyitining axirida türkiyining naxsha cholpini tarkan sehnige chiqidu.

Türk dunyasigha bérilgen yene bir noruzluq sowghat:
uyghur tor qamusining qurulushidur.
Uyghur tor qamusining menzili:
Http://www.Uyghurqamus.Cn/uy/index.Php
************************************

تولۇق ئوقۇش

Türkiye-amirika tarixidiki kirizislar

Türkiye-amirika munasiwiti tarixidiki kirizislar


(31-01-2009)-«türkiye awazi radi'osi» analizi:


Sekkiz yilliq bush hakimiyiti jeryanida türkiye bilen amérika qoshma shtatliri otturisdiki déplomatik munasiwetlerde jiddiy özgirishler meydan'gha keldi. Hetta bir qisim kishiler bilen, bezibir guruppilar türkiyining gherb dunyasi bilen bolghan munasiwétini üzüp, jonggu, rusiye we iran qatarliq döletlerdin shekillen'gen chembirek ichidin orun élish éhtimaliqining yuqiri ikenliki heqqide bezibir qarashlarni iligiri sürüp baqqanmu boldi.

Iligirimu, türkiye bilen amérika qoshma shtatliri otturisidiki déplomatik munasiwetlerde xélila sürkilish meydan'gha kelgenidi. Lékin bundaq kishni chöchütkidek ishench krizisi yüz bérip baqaqmighanidi.

Haydar chaqmaqning mezkur mesile heqqidiki analizi töwendikiche:

Töwende munasiwetlik shexs yaki orunlargha az-tola paydisi bolup qalarmikin dégenni meqset qilip mezkur mesile heqqide bir nechche muhim misallarni körsitip ötimiz.

(1) 1960–yili amérika qoshma shtatliri bilen sabiq séwit ittipaqi otturisida yüz bergen U-2 jasus ayrupilanlirining türkiyige xewer qilipmu qoymastin yoshurunche türk hawa teweliki arqiliq sabiq séwit ittipaqining bir qisim rayonlirida jasusluq pa'aliyti bilen shughullinip türkiyini ruslarning aldida qéyin ehwalgha chüshürüp qoyush netijisde peyda bolghan krizis.

(2) 1962-yili amérika qoshma shtatliri bilen sabiq séwit ittipaqi otturisida yuz bergen kuba kriziside , eger séwit ittipaqi amérikining qoshnisi kubada yerleshtürgen bashqurulidighan bombilrini élip tashlighan teqdire amérikimu türkiyige yerleshtürgen bashqurulidighan bombilirini éilp tashlaydighanliqigha maqul bolghan. Emma amérika qoshma shtatliri bu mesilini türkiyige xewer qilipmu qoymastin öz meyliche ruslar bilen muzakire élip barghan we bashqurulidighan bombilarni élip tashlashni qobul qilghan, netijisde türk – amérika krizisi yüz bergen. Öz waqtida, amérika qoshma shtatliri bashqurulidighan bombilarni türkiye bilen gherb ellirini rusiyining tehditidin saqlash meqsitide yerleshtürgenlikini iligiri sürüp türkiyini bu meslide qayil qilghan idi. Amérika qoshma shtatliri birer meslide öz menpe'eti nimini teqezzar qilisa ittipaqdashlirigha xewer qilipmu qoymastin, öz meyliche ish tutup qarishi terepning bixeterlikini xewep astida qaldurup qoyudighanliqini öz emelyitide ashikara qilip qoyghanidi.

(3) amérika qoshma shtatlirida 1960-yilarda yüz bergen zeherlik chikimlikning her yaqta ewj élip kétishi netijisde kélip chiqqan ijtima'iy mesiller we bu mesillerge nisbeten peyda bolghan xelq ammisining naraziliqigha qarita eyni dewirdiki amérika hakimyiti xeshxash (epiyun'gül) ishlepchiqirighan bir qisim döletlerge xeshxash ishlepchiqirishni cheklesh üchün bésim éshletken idi. Qéyin ehwalda qalghan déhqanlargha tartqan iqtisadiy ziyanlirini tölep béridighanliqigha wede qilghan. Türkiyede 1971 yilida birleshme hökümetning bash ministiri nihat erim amérika qoshma shtatlirining telpini ishqa ashurghan. Peqet, Amérika qoshma shtatiliri wede qilghan iqtisadiy yardemlirini qilmighanliqi üchün 1974-yilida bash ministir bulent ejewit bu qanuni cheklimini emeldin qaldurwetken. Netijide, amérika bu ehwaldin qattiq narazi bolghan we türkiye amérika munasiwiti yirikliship ketken.

(4) 1964-yilida, rumlar(giritsiye)ning qibris(siprus) türklirini qetli'am qilishini toxtitish üchün türkiyning élip barmaqchi bolghan herbiy herikitini eyni dewirdiki amérika qoshma shtatliri prézidénti jonson, in'önige télgiramma ewetip bu herbiy heriketini tosup qoyghan.Jonsun téligirammisida, türkiyining amérika qorallirini ishlitishke bolmaydighanliqini, eger séwit ittipaqi bu ishqa arilashqan teqdirde , amérikining türkiyini qoghdap qalalmaydighanliqini éytqan. Bu weqe türkiyide qattiq naraziliqlarning kélip chiqishgha sewep bolghan we uzun mezgilidin tillardin chüshmigen .

(5) 1974-yili türkiye qibirisqa esker ewetken, buninggha qarita amérika qoshma shtatliri türkiyige qoral imbargusini emilileshtürgen, netijide ikki döletning munasiwiti téximu yirikiliship ketken.

(6) amérika qoshma shtatliri iraqqa bésip kirish qararnamisini maqullighandin kéyin, türkiyidin bezi ishlar heqqide yardem telep qilghan. Buninggha qarita, 2003-yili mart éyida türkiye parlaméntida élip bérilghan awaz tashlash pa'alyitide amérikining telepi birdek ret qilin'ghan. Bush hakimyiti buningdin qattiq xapa bolup türkiyige tutqan pozitsiyisini özgertken.

(7) 2004-yilida, shimaliy iraqta amérika eskerliri türk eskerlirining béshigha taghar kéygüzüp qoyushi netjiside kélip chiqqan krizis. Köpligen amérika eskerliri türkiye eskerliri turuwatqan öyge bérip ulargha qural tenglep bashlirigha taghar kéygüzüp ularni görüge alghan. Eslide bu ishni qilghan amérika eskerliri bilen béshigha taghar kéygüzülgen türk eskerliri xéli obdan tonushatti. Amérika eskerlirining bu qilmishi türkiyide keng xelq ammisining ghezep nepritini qozghighan , netijide türklerninh amérikigha bolghan ishenchini yoqitip qoyghanidi.

(8) amérika qoshma shtatlirining PKK térorluq teshkilatigha astirttin yardem qilghan dégendek qarashlargha qarita türk da'irliri we türk xelqi ishenmey désimu lékin ishendürüshke türtke bolidighan weqeler yüz bergen we türkiyide amérika qoshma shtatilirining PKK gha tutqan pozitsiyisining semimiliktin qattiq gumanilish kepyiyati höküm sürgen.

Amérika qoshma shtatlirining türkiye bilen munasiwet ornatqanliqigha 65 yil bolghan bolsimu yenila türk mehsulatlirigha mu'eyyen miqdardila sétish qanunini ijra qilishni dawam qildurmaqta.
Ottura sherqte, türkiyini yétim qaldurush üchün élip barghan siyasetliri, PKK
Gha bilip bolmaydighan sirliq halda mu'amile qilishi türkiyini heqiqeten bi'aram qilmaqta.

Türk–amérika munasiwitini yirikleshtürüshke da'ima sewep bolup kéliwatqan bir mesle bar.
U bolsimu - türkiyide dawamliq démokratiyini qalqan qilip turup türkiyining közige kiriwélishtur.
1915-yilidiki weqelerni bahane qilghan ermeniler, türkler sadir qilmighan jinayetni gherb dunyasidiki xiristiyanlarning dini hésiyatin paydilinip we özliriningmu oxshash mez'heptin bolghanliqini iligiri sürüp mejburi étirap qildurushqa orunmaqta. Türkiye ermenlerni gherblik tetiqatchilarmu ishtirak qilghan bir ilimy tekshürüsh hey'itining dunyadiki buninggha munasiwetlik arxiplardin paydilinip tekshürüsh élip bérishqa we tekshürüshtin chiqqan netijige her ikki terepning razi bolushigha chaqiriq qildi. Buninggha selbiy pozitsiye inkas qayturghan ermenler özning asasiz dawasining ishqa éshishini obama hakimiytidin ümit qilmaqta.

*****************************

تولۇق ئوقۇش