Türkiye penjirisidin ottura sherqqe nezer

تۈركىيە پەنجىرىسىدىن ئوتتۇرا شەرققە نەزەر


ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا شەرق ئالاھىدە ئەلچىسى جورچ مىتچېلنىڭ ئوتتۇرا شەرق زىيارىتى توغرىسىدا


(04-05-2009)تۈركىيە ئاۋازى رادىئوسى:
ئوتتۇرا شەرقتە يەنە قويۇق دىپلوماتىيە قاتنىشى داۋاملاشماقتا.
بۇ دىپلوماتىيە قاتنىشىنىڭ باش رولچىسى بولسا، ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭ ئوتتۇرا شەرق ئالاھىدە ئەلچىسى جورج مىتچېل بولۇپ، جورچ مىتچېلنىڭ شىمالىي ئافرىقىدىن باشلىنىپ، پارىس قولتۇقى دۆلەتلىرىگىچە سوزۇلغان بۇ قېتىملىق زىيارىتى، ئوتتۇرا شەرقتە دىموكىراتىكلىشىش مەسىلىسىدىن پەلەستىن مەسىلىسىگە، لىۋاندىكى سايلاملاردىن ئىراننىڭ يادرو ئېنېرگىيە پىلانىغىچە بولغان كۆپلىگەن مەسىلىلەرنى مۇزاكىرە قىلىشنى مەقسەت قىلاتتى.
بۇ سەۋەپلىك بۇ ھەپتىلىك پروگراممىمىزنى مىتچېلنىڭ زىيارىتى دائىرىسىدە ئوتتۇرا شەرقتە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرگە ئايرىدۇق.

..................................

مىتچېلنىڭ زىيارىتىنىڭ تۇنجى بېكىتى شىمالىي ئافرىقا بولدى.
شىمالىي ئافرىقىدا فاس ۋە ئالجىرىيىنى زىيارەت قىلغان ئامېرىكىلىق ئەمەلدار، بۇ رايونلاردا مەركەزلىك ھالدا دىموكىراتىكلىشىشنى چۆرىدىگەن ھالدا مۇزاكىرە ئېلىپ باردى.
ۋەزىپىگە تەيىنلەنگىنىدىن بۇيان ئوتتۇرا شەرق رايونىنى ئۈچىنچى قېتىم زىيارەت قىلغان مىتچېلنىڭ زىيارىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم تېمىسى ئىسرائىلىيە ۋە پەلەستىن بولدى.
ئامېرىكىلىق ۋەكىلنىڭ زىيارەت پىلانىغا سۈرىيىنى كىرگۈزمەسلىكىمۇ رايوندا كۆپلىگەن سوئال بەلگىلىرىنى پەيدا قىلدى.
ئوباما پرېزىدېنت بولۇپ سايلانغاندىن كېيىن، دەمەشق بىلەن ۋاشىنگتون ئوتتۇرىسىدا پەيدا بولۇشقا باشلىغان ئىللىق ھاۋاغا قارىماي، مىتچېلنىڭ زىيارەت پىلانىغا سۈرىيىنى كىرگۈزمەسلىكىنى، ئوباما ھۆكۈمىتىنىڭ بىر قەدەر تەمكىنلىك بىلەن مۇئامىلە قىلىۋاتقانلىقىنىڭ بىر بەلگىسى، دەپ قاراش مۇمكىن.

نېتانياھۇ ھۆكۈمىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئېلىپ بېرىلغان بۇ تۇنجى قېتىملىق زىيارەت ئوتتۇرا شەرق تىنچلىق ھەرىكىتىنىڭ ئالدىمىزدىكى مەزگىللەردە ناھايىتى ئېغىر كۈنلەرنى باشتىن كەچۈرىدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم كۆرسىتىپ بەردى.
مىتچېل زىيارىتىنىڭ ئىسرائىلىيە قىسمىدا، پرېزىدېنت پېرېس، باش مىنىستىر نېتانياھۇ، تاشقى ئىشلار مىنىستىرى لىئېبېرمان، باش قوماندان گابى ئەشكانازى ۋە ئۆكتىچى پارتىيە رەھبىرى ترىپى لىۋنى بىلەن ئۇچراشتى.
مىتچېل-نېتانياھۇ ئۇچرىشىشىدا ئوتتۇرىغا چىققان كۆرۈنۈش تىنچلىق ھەرىكىتىنىڭ ئىجابىي نەتىجە بېرىدىغان بىر باسقۇچقا كىرىشىنىڭ قېيىنلىقىنى يەنە بىر قېتىم كۆرسىتىپ بەردى.
نېتانياھۇ، ئۇچرىشىشلار باشلىماستىن بۇرۇن پەلەستىن تەرەپنىڭ ئىسرائىلىيىنى بىر يەھۇدى دۆلىتى، دەپ ئېتىراپ قىلىشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈردى.
ھالبۇكى بۇ، پەلەستىن مەسىلىسىنىڭ ھەل قىلىنىشىدىكى ئەڭ سەزگۈر مەسىلىلەرنىڭ بىرىنى تەشكىل قىلىدىغان كۆچمەنلەر مەسىلىسى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا تولىمۇ ھالقىلىق بىر مەسىلە.
نېتانياھۇ تىلغا ئالغان بۇ مەسىلە، 1948-يىلىدىن بۇيان ئۇرۇشلار ۋە توقۇنۇشلار تۈپەيلى مەجبۇرى كۆچۈرۈلگەن ياكى ئۆيلىرىنى تاشلاپ چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر بولۇپ قالغان پەلەستىنلىكلەرنىڭ ئۆيلىرىگە قايتىشلىرىنىڭ ئالدىدىكى ناھايىتى مۇھىم توسالغۇ پەيدا قىلماقتا.
دەرۋەقە بۇ مەسىلە، پەلەستىن تەرەپ ناھايىتى كۈچلۈك دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىپ كېلىۋاتقان مەسىلىلەرنىڭ بىرى.
ئۇچرىشىشلار باشلاشتىن بۇرۇن پەلەستىنلىكلەرنى بۇ شەكىلدە بىر پوزىتسىيە بىلدۈرۈشكە مەجبۇرلاش تىنچلىق ھەرىكىتى مۇزاكىرىلىرىنى باشلىماي تۇرۇپلا ئاخىرلاشتۇرۇش، دېگەن مەنىنىمۇ بىلدۈرىدۇ.
مىتچېل زىيارىتى ئەسناسىدا كۆرۈشكەن «ئىسرائىلىيىنىڭ بۈركۈتى» دەپ قارىلىدىغان تاشقى ئىشلار مىنىستىرى لىئېبېرمانمۇ ئۇچرىشىشلارنىڭ پاتقاققا پېتىپ قالغانلىقىنى ۋە ئۆزلىرىنىڭ بۇ مەسىلىدە بەك ئالدىراپ كەتمەيدىغانلىقلىرىنى ئېيتتى.
تىنچلىق مۇزاكىرىلىرىنىڭ يېڭى بىر نوقتىئىينەزەر ئاستىدا باشلىنىشى كېرەكلىكىنى ئېيتقان لىئېبېرمان، بۇرۇنقى ھۆكۈمەتلەرنىڭ ناھايىتى كۆپ يول قويغانلىقىنى، شۇنىڭ ئۈچۈن ئىسرائىلىيىنىڭ كۆپ نەرسىلەرنى قولدىن بېرىپ قويغانلىقىنى قەيت قىلدى.
ئىسرائىلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ناھايىتى مۇھىم ئىككى مىنىستىرىنىڭ بۇ خىل پوزىتسىيىسى پەلەستىنلىكلەرنىمۇ ھەرىكەتكە كەلتۈردى.

مىتچېلنىڭ ئىسرائىلىيىدىن كېيىنكى بېكىتى بولغان پەلەستىندە، ھاماسقا قارشى تۇتۇلغان پوزىتسىيىلەرگە ئوخشاشلا، تىنچلىق ھەرىكىتىگە قارشى مەيدانىنى ئىپادىلىگەن يېڭى ئىسرائىلىيە ھۆكۈمىتىنىڭمۇ يالغۇزلاشتۇرۇلۇشى كېرەكلىكى ئىلگىرى سۈرۈلدى.
لېكىن بۇ، ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى تەرىپىدىن قۇبۇل قىلىنىدىغان بىر خىل تەلەپتەك قىلمايدۇ.
شۇڭا، ئىسرائىلىيىنىڭ يېڭى ھۆكۈمىتى بىلەن بەزى تالاش-تارتىشلارنى باشتىن كەچۈرىدىغانلىقى روشەن كۆرۈنۈپ تۇرماقتا.
مىتچېل ۋە پەلەستىن تەرەپ ئىزچىل ھالدا ئىسرائىلىيە-پەلەستىن مەسىلىسىدە يارىشىشنىڭ ئاساسىي يولىنىڭ ئىككى دۆلەتلىك بىر خىل ھەل قىلىش چارىسىنى بېسىپ ئۆتۈشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئىلگىرى سۈرۈشسىمۇ، ئىسرائىلىيە ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان باياناتلار ئىككى دۆلەتلىك ھەل قىلىش چارىسىنىڭمۇ ئەمدى ئاسانغا توختىمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
بۇنىڭ ئەڭ روشەن ئىپادىسى، ھەم ئىسرائىلىيە باش مىنىستىرى نېتانياھۇنىڭ ھەم تاشقى ئىشلار مىنىستىرى لېئېبېرماننىڭ ئىككى دۆلەتلىك ھەل قىلىش چارىسى، دېگەن ئىبارىنى ئىشلىتىشتىن ساقلىنىشلىرى بولدى.
ئەسلىدە ئۇچرىشىشلار ئەسناسىدا ئوتتۇرىغا چىققان نەتىجىلەرنىڭ بىرى، يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ پەلەستىن مەسىلىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تاشقى سىياسىتىنى تېخىغىچە مۇئەييەنلەشتۈرمىگەنلىكىدۇر.
ئوخشاش بولمىغان ئىدىئولوگىيىلىك قورۇلمىلارغا ئىگە ۋە پەرقلىق قاراشلارغا ئىگە بولغان پارتىيىلەردىن تەشكىل تاپقان بىرلەشمە ھۆكۈمەتنىڭ تاشقى سىياسىتىنى بالدۇرراق مۇئەييەنلەشتۈرۈشى ئىنتايىن مۇھىم.
شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، باش مىنىستىر نېتانياھۇنىڭ ماي ئېيىدا ئېلىپ بارىدىغان ئامېرىكا زىيارىتىدىن بۇرۇن ھۆكۈمەتنىڭ تاشقى سىياسەت پرىنسىپلىرىنىڭ مۇئەييەنلىشىپ بولىدىغانلىقى ئېھتىمالغا ئىنتايىن يېقىن.
لېكىن ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ پوزىتسىيىسى، ئىسرائىلىيە بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدا ئېغىر دەرىجىدە بىر ئوقۇشماسلىقنىڭ مەيدانغا كېلىش ئېھتىمالىنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.

...................................

مىتچېل زىيارىتىنى پەلەستىندىن كېيىن مىسىر ۋە پارىس قولتۇقى دۆلەتلىرى بىلەن داۋاملاشتۇردى.
مىتچېلنىڭ مىسىر ۋە ئىران زىيارىتى بولسا، ئاساسلىقى ئەرەب دۇنياسىدا كۈچلىنىپ بېرىۋاتقان ئىران تەھدىتى قارىشى ۋە پەلەستىن مەسىلىسىنىڭ سايىسىدا ئۆتتى.
ئەرەب دۆلەتلىرى، بىر تەرەپتىن، مىتچېلگە ئەرەب تىنچلىق پىلانىنىڭ قۇبۇل قىلىنىشى كېرەكلىكى توغرىسىدا بېسىم ئىشلەتسە، يەنە بىر تەرەپتىن، ئىراننىڭ يادرو ئېنېرگىيىسى پائالىيەتلىرىدىن بىئارام بولىۋاتقانلىقلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتى.
لېكىن، بۇ ئۇچرىشىشلاردىن ئېنىق بىر نەتىجە چىقمىدى.
مىتچېلنىڭ زىيارىتى ئوباما ھۆكۈمىتىنىڭ ھېچ بولمىغاندىمۇ بۇش ھۆكۈمىتىچىلىك ئوتتۇرا شەرققە ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى.
لېكىن، يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ ئۇسلۇبىدا بۇرۇنقىسىغا قارىغاندا دىپلوماتىيە بەكرەك ئېغىر باستى.
شۇڭا، مىتچېلنىڭ رايوننى پات-پات زىيارەت قىلىپ تۇرۇشىغا نورمال بىر ئىش سۈپىتىدە قاراش كېرەك.

*****************************

تولۇق ئوقۇش

Xelq'araliq irqiy kemsitishke qarshi türüsh yighini

خەلقئارالىق ئىرقىي كەمسىتىشكە قارشى تۈرۈش يىغىنى


(01-05-2009)تۈركىيە ئاۋازى رادىئوسى:
شىۋېتسارىيىنىڭ پايتەختى جەنۋەدە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن 2009-يىلى 20-ئاپرېلدىن 21-ئاپرېلغىچە 185 دۆلەتنىڭ ۋەكىللىرىنىڭ ئىشتىراك قىلىشى بىلەن خەلقئارالىق ئىرقىي كەمسىتىشكە قارشى تۈرۈش يىغىنى چاقىرىلدى.
مەزكۇر يىغىندا ئىرقىي كەمسىتىشكە قارشى تاقابىل تۇرۇش يوللىرى ۋە ھەمكارلىقنىڭ ئۇسۇللىرى قاتارلىق مەسىلىلەر مۇھاكىمە قىلىندى.

تۆۋەندە غازى ئۇنىۋېرسىتېتى ئىقتىساد ۋە ئىگىلىك باشقۇرۇش پاكولتىتى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر بۆلۈمىنىڭ باشلىقى پروفېسسور دوكتور ھەيدەر چاقماقنىڭ بۇ تېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئانالىزىنى ھوزۇرۇڭلارغا سۇنىمىز:

بۇ قېتىمقى يىغىنغا ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى، كانادا، گېرمانىيە، ئىتالىيە، ئاۋىستىرالىيە، گوللاندىيە، ئىسرائىلىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئىشتىراك قىلمىدى.
يىغىنغا قاتناشقان كۆپ قىسىم غەرب ئەللىرىنىڭ ۋەكىللىرى بۇ خىلدىكى يىغىنلارنىڭ غەرب دۆلەتلىرىگە ئوچۇق-ئاشكارا ھاقارەت قىلىش سورۇنى قىلىۋالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، بۇ قېتىمقى يىغىندىن مەمنۇن بولمىغانلىقلىرىنى ئىزھار قىلىشتى.
بىئارام بولغانلارنىڭ ئىچىدە ئىسرائىلىيە ئەڭ باشتا كېلەتتى.
ئىسرائىلىيە رادىكال ئەرەب ۋە ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە زىت بولغان بايانلىرىدىن ئىنتايىن بىئارام بولدى.
يىغىننىڭ ئېچىلىش مۇراسىمىدا سۆز قىلغان ئىران جۇمھۇر رەئىسى مەھمۇد ئەھمەدى نىجاد، ئىسرائىلىيىنى دۇنيا خەرىتىسىدىن چىقىرىپ تاشلاش كېرەكلىكىنى ۋە ناتسىستلارنىڭ يەھۇدىلارغا قارشى ئېلىپ بارغان ئۆلۈم لاگېرلىرىنىڭ بىر ئەپسانە ئىكەنلىكىنى دېگەن.
ئىسرائىلىيە بۇ يىغىنغا ئۆزى قاتناشمىغان ھەم ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى قاتارلىق كۆپلىگەن دۆلەتلەرنى كۈچلۈك لوبىلىرىنىڭ ۋاسىتىسى ئارقىلىق قاتناشماسلىققا قايىل قىلغان ئىدى.
ئەنگلىيە بىلەن فرانسىيىنىڭ قاتناشقانلىقىدىن ئىنتايىن بىئارام بولغان ۋە بۇ ئىشنى دەرھال دۇنيا جامائەتچىلىكىگە يەتكۈزۈپ بولغان.
ئىسرائىلىيە خەلقئارالىق يىغىنلارغا ھەمىشە ئۆزىنىڭ مىللىي مەنپەئەتىنى چىقىش قىلغان ھالدا يېتەكچىلىك قىلىپ كەلمەكتە، ھەمدە كۆپىنچە ۋاقىتلاردا كۆزلىگەن مەقسىتىگە يېتىپ كېلىۋاتىدۇ.
لېكىن بىر نەچچىسى بۇنىڭدىن مۇستەسنا،
2001-يىلى جەنۇبىي ئافرىقىدا بىرىنچى قېتىملىقى ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارالىق ئىرقىي كەمسىتىشكە قارشى تۇرۇش يىغىنىدا كۆپ ساندىكى ئەرەب دۆلەتلىرى ئىسرائىلىيەنىڭ قىلمىشلىرىغا قاتتىق نارازىلىق بىلدۈرگەن ئىدى.

.............

دۆلەتلەرنىڭ بىر-بىرى بىلەن ھېساپ سورىغانلىقىنى بىر چەتكە قايرىپ قويغىنىمىزدا، يىغىندا شۇنداق ئەھمىيەتلىك تېمىلار تىلغا ئېلىندى.
ئىرقىي كەمسىتىشكە قارشى تۇرۇش، چەتئەللىكلەرگە دۇشمەنلىك نەزىرى بىلەن قاراش، جىنسىيەت تەڭسىزلىكى، بىر-بىرىگە قوپال مۇئامىلە قىلىش، كۆچمەن ئىشچىلار ۋە يېڭىدىن ئەۋج ئالغان قۇللۇق قاتارلىق تېمىلار بۇ قېتىمقى يىغىننىڭ ئاساسلىق كۈنتەرتىپىنى تەشكىل قىلدى.
ئافرىقا، يىراق ئاسىيا، شەرقىي ياۋروپا ۋە بالقان رايونى قاتارلىق دۆلەتلەردىن غەرب دۆلەتلىرىگە ئىشلەش ئۈچۈن كەلگەن ئىنسانلار غەرب دۆلەتلىرىدە قانۇنسىز، ھېچقانداق ئىجتىمائىي پاراۋانلىق سۇغۇرتىسى بولمىغان ئىشلاردا يېڭى بىر قۇللۇق تۈزۈمى ئاستىدا خىزمەتكە سېلىنماقتا.
بۇ ئىشنىڭ ھەيران قالارلىق تەرىپى شۇكى، غەربلىك خوجايىنلار بۇ ئەھۋالنى يوشۇرماستىن، كۆپلىگەن غەرب دۆلەتلىرىنىڭ بۇنداق ئىشلارنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى تىلغا ئېلىپ، ئەرزان ئەمگەك رېقابەت كۈچلىرىنى كۆپەيتىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ ئۆزلىرىنى ئاقلاشقا ئۇرۇنماقتا.

سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىن كۈنسايىن كۆپىيىۋاتقان ئېتنىك توقۇنۇشلار قىرغىنچىلىققا قەدەر تەرەققىي قىلدى.
مەسىلەن، بالقانلار يۇگۇسلاۋىيە يىمىرىلىش جەريانىدا بۇ خىل ئېچىنىشلىق ئەھۋالغا دۇچ كەلدى.
ئوخشاش بىر دۆلەتنىڭ 50 يىل ئورتاق پۇقراسى بولۇپ ياشىغان ئىنسانلار بىر-بىرىلىرىنى ۋەھشىلەرچە ئوققا تۇتتى.
غەرب دۆلەتلىرىنىڭ بۇ قېتىمقى يىغىننىڭ ئۆتكۈزۈلىشىدە چىڭ تۇرىۋالغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى باش كاتىپى بان كىمونغا خېلىلا ئاچچىقى بار.
ئۇنىڭ ئۈستىگە، بۇ قېتىمقى يىغىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشىنىڭ قارارى بىلەن چاقىرىلغانلىقى ئۈچۈن خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ بەش دائىمىي ئەزاسى رەت قىلىشى ھوقۇقىنى ئىشلىتەلمىگەن.

شەرق مەدەنىيىتى ۋە ئەنئەنىلىرىدە ئىرقىي ئايرىمچىلىق چۈشەنچىسى ياكى ئەھۋالى ئۇ قەدەر ئومۇملاشمىغان. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەڭ ئۈستۈن ۋە تاللانغان قەۋم چۈشەنچىسىمۇ ئومۇملىشىپ كەتمىگەن.
غەربلىكلەردە بولسا 17-ئەسىردىن ئېتىبارەن مۇستەملىكە ئاستىدىكى دۆلەتلەردە مۇستەملىكە خەلقىدىن ئۆزلىرىنى ئۈستۈن بىر مىللەت، دەپ قارايدىغان قاراشلار ۋە ئەنئەنىلەر كەڭ ئومۇمىلاشقان.
1960-يىللاردىن كېيىن، بۇرۇنقى مۇستەملىكە دۆلەتلىرىدىن سانائەتتە ئىشقا سېلىش ئۈچۈن كۆپلىگەن كۆچمەن ئىشچى ئېلىپ كېلىپ، ئۈستۈن ئىرق بولۇش پىسخىكىسىنى يەنە بىر پەللە يۇقىرى كۆتۈرگەن ئىدى.
ئېزىلگەن، خورلانغان ۋە ئىكىسپىلاتاتسىيە قىلىنغان ئىنسانلارنىڭ دۆلەتلىرى، خەلقئارالىق يىغىن ۋاستىسى ئارقىلىق غەرب دۆلەتلىرىگە بولغان نارازىلىقىنى غەرب دۆلەتلىرىگە دادىللىق بىلەن يەتكۈزمەكتە.
لېكىن بۇ دادىللىق بىلەن ئېلىنغان قەدەملەر غەرب دۆلەتلىرىنى تولىمۇ بىئارام قىلىپ كەلمەكتە.

****************************

تولۇق ئوقۇش

In'gilizlarning iraq ishghaliyiti axirlishamdu?

ئىنگىلىزلارنىڭ ئىراق ئىشغالىيىتى ئاخىرلىشامدۇ؟


(05-05-2009)تۈركىيە ئاۋازى رادىئوسى:
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنلا ئىراقنى ئىشغال قىلىۋالغان ئەنگلىيە 1959-يىلى ماي ئېيىدا ئىراق ھۆكۈمىتى بىلەن ھەمكارلىق كېلىشىمى تۈزۈش ئارقىلىق قىرىق يىلغا يېقىن داۋاملاشقان ئىشغالىيەتتىن كېيىن، ئەسكەرلىرىنى ئىراقتىن چېكىندۈرۈپ چىقىپ كەتكەن ئىدى.
ئەنگلىيە، تۈركلەرگە قارشى ئەرەبلەر ۋە ئىراق كۇرت(كورد)لىرى بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىپ، مۇسۇل ۋە كەركۈك ۋىلايەتلىرىنىڭ يېڭى قۇرۇلغان تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ قولىدىن مەجبۇرى تارتىۋېلىنىشىنى قولغا كەلتۈرگەن ئىدى.
ئىراقنىڭ چېگرىلىرىنى، بايرىقىنى، ئېتنىك تۈزۈلمىسىنى ۋە سىياسىي سىستېمىسىنى ئەنگلىيە بىۋاسىتە ئۆزى بېكىتىپ چىققان ئىدى.
تۈركلەرنىڭ قولىغا نېفىت بار رايونلارنىڭ ئۆتۈپ كەتمەسلىكىنى كۆزلەيدىغان ئەنگىلىيىنىڭ مەقسىتى مۇسۇل ۋە كەركۈكنى يېڭىدىن ۋۇجۇدقا چىقىرىلىدىغان ئاجىز بىر ئىراققا قالدۇرۇپ قويۇشتىن ئىبارەت ئىدى.

تۆۋەندە غازى ئۇنىۋېرسىتېتى ئىقتىساد ۋە ئىگىلىك باشقۇرۇش پاكولتېتى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر بۆلۈمىنىڭ باشلىقى پروفېسسور دوكتور ھەيدەر چاقماقنىڭ بۇ تېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئانالىزىنى ھوزۇرۇڭلارغا سۇنىمىز:

..........................
ئەنگلىيە ئەينى ۋاقىتتا كۇرتلەرنىڭ دۆلىتىنى ئاسانلا قۇرۇپ چىقالايتتى، لېكىن كەلگۈسى بىر چاغلاردا كۇرتلەردىن پايدىلىنىدىغان پۇرسەتنى قولدىن بېرىپ قويماسلىق ئۈچۈن، كۇرت دۆلىتىنى قۇرمىدى.
شىئە، سۈننى، كۇرت، تۈركمەن ۋە باشقا ئاز سانلىقلاردىن تەركىپ تاپقان كۆپ قاتلاملىق، چىگىش مەسىلىلىرى ناھايىتى كۆپ بىر دۆلەت قۇرۇش ئارقىلىق، ئۆزىگە ئىزچىل ھالدا ئېھتىياجى چۈشۈپ تۇرىدىغان بىر ئىراق قۇرۇپ چىققان ئەنگلىيە، 1958-يىلى مەيدانغا كەلگەن مىللەتچى ھەربىي ئىنقىلابنىڭ نەتىجىسىدە 1959-يىلى ئىراقنى تاشلاپ چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر بولۇپ قالدى.
2003-يىلى مارت ئېيىدا ئەنگلىيە ئىراققا قايتىپ كەلدى.
1918-يىلقىغا ئوخشاشلا يەنە بەسرە پورتى ۋە رايونىنى ئىشغال قىلدى.
2003-يىلىدىن 2009-يىلىغىچە داۋاملاشقان ئىنگىلىزلارنىڭ ئىراق ئىشغالىيىتى 2009-يىلى ئاپرىل ئېيىدا ئاخىرلاشتى.
بۇ جەرياندا 179 نەپەر ئەنگلىيىلىك ۋە 55 نەپەر ئەنگلىيە بىلەن بىرلىكتە ۋەزىپە ئۆتىگەن ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ئەسكەرلىرى ھاياتىدىن ئايرىلدى.
بۇ ھاياتىدىن ئايرىلغان 5000 مىڭغا يېقىن ئامېرىكا ئەسكەرلىرى ۋە مىڭلىغان ياردارلىرىغا سېلىشتۇرغاندا، تولىمۇ ئاز بىر سان ھېسابلىنىدۇ.
ئىراق تەرەپتىن ئۆلۈپ كەتكەن مىڭلىغان كىشىلەرنى ئېتىبارغا ئالغىنىمىزدا، بۇ ساننىڭ تولىمۇ ئاز بىر سان ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.

ئەسلىدە ئىنگىلىزلارنىڭ ئىراقتىكى ئەسكىرى مەۋجۇتلۇقى بىز ئويلىغاندەك تامامەن ئاخىرلاشقىنى يوق.
نۆۋەتتە، ئىراقتا 500 گە يېقىن ئىنگىلىز ئەسكىرى بار.
ئەنگلىيە ئىراقتىكى مەنپەئەتلىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن، ئىراق ھۆكۈمىتى بىلەن ئەتراپلىق بىر كېلىشىم تۈزدى.
نېفىت، گاز ۋە مۇداپىئىگە كېرەكلىك ئەشيالارنى ۋە قورال-ياراغلىرىنىڭ سېتىۋېلىنىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىۋالدى.
ئەنگلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئىراقتىكى ئەسكەرلىرىنىڭ كۆپ قىسمىنى چېكىندۈرۈپ چىقىپ كېتىشىدىكى
بىرىنچى سەۋەب: ئەنگلىيە ئىقتىسادىنىڭ نۆۋەتتىكى خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە كرىزىسىنىڭ كۈچلۈك تەسىرىگە ئۇچرىشى. بۇنداق بولۇشىدىكى سەۋەب، ئامېرىكا ئىقتىسادى بىلەن بولغان يېقىن ھەمكارلىقى ۋە ئەنگىلىيىنىڭ خەلقئارا ئىقتىساد ۋە سىياسەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى.
ئىككىنچى سەۋەب: ئىچكىي-تاشقىي جامائەتچىلىكنىڭ ئىراقنىڭ ئىشغالىيىتىگە تېخىمۇ بەكرەك نارازىلىق بىلدۈرۈشكە باشلىشى، بولۇپمۇ ئەرەب خەلقىنىڭ بىئاراملىقى.
ئۈچىنچى سەۋەب بولسا: ئەنگلىيىلىكلەرنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن مەقسەتلىرىگە يەتكەن بولۇشى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.

ئامېرىكا ۋە ئەنگلىيە ئىراقتا قانچىلىق پۇل سەرپ قىلغانلىقىنى خەلقئارا جەمئىيەت بىلەن ئورتاقلاشسىمۇ، ئىراقنىڭ قانچىلىق نېفىت ۋە گازىنى ئېلىپ كەتكەنلىكلىرى ھەققىدە مەلۇمات بەرمەيۋاتىدۇ.
قانداقلا بولمىسۇن چەتئەل ئەسكەرلىرىنىڭ ئىراقتىن چېكىنىپ چىقىپ كېتىشى خوشاللىنارلىق بىر ھادىسە، ئەلۋەتتە.

**************************

تولۇق ئوقۇش

Qarabagh mesilisi

Qarabagh héchqachan erminlerning hakimiyiti asitida idare qilinip baqimighan.
Qara bagh murat(III) dewride 1578-yili türklerning hakimiyiti asitigha kirgen.
18-esirgiche osmanilar bilen saf ewiler hakimiyiti otturisida idare qilinip kelgen.
18-esirde penah eliy beg qarabagh xanliqini qurghan.
Ruslar 1813-yili qarabaghni changgiligha kirgüziwalghandin kéyin, nopus jehettin üstün orunda turidighan türklerning nopus tengpungliqini astin-üstün qilish üchün rayon'gha bir türküm erminilerni köchürgen.
1917-yili öktebir inqilawidin kéyin, qarabagh 1919-yili ezerbeyjan'gha qoshuwétilgen.
1923-yili 24 iyunda aptonom rayon bolup qurulghan.

قاراباغ مەسىلىسى


(24-04-2009)تۈركىيە ئاۋازى رادىئوسى:

قاراباغ ھېچقاچان ئەرمىنلەرنىڭ ھاكىمىيىتى ئاسىتىدا ئىدارە قىلىنىپ باقىمىغان.
قارا باغ
مۇرات(III)
دەۋرىدە 1578- يىلى تۈركلەرنىڭ ھاكىمىيىتى ئاسىتىغا كىرگەن.
18-ئەسىرگىچە ئوسمانىلار بىلەن ساف ئەۋىلەر ھاكىمىيىتى ئوتتۇرىسىدا ئىدارە قىلىنىپ كەلگەن.
18-ئەسىردە پەناھ ئەلىي بەگ قاراباغ خانلىقىنى قۇرغان.
1813-يىلى رۇسلار قاراباغنى چاڭگىلىغا كىرگۈزىۋالغاندىن كېيىن، نوپۇس جەھەتتىن ئۈستۈن ئورۇندا تۇرىدىغان تۈركلەرنىڭ نوپۇس تەڭپۇڭلىقىنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىش ئۈچۈن رايونغا بىر تۈركۈم ئەرمىنىلەرنى كۆچۈرگەن.
1917- يىلى ئۆكتەبىر ئىنقىلاۋىدىن كېيىن، قاراباغ 1919-يىلى ئەزەربەيجانغا قوشۇۋېتىلگەن.
1923-يىلى 24-ئىيۇندا ئاپتونوم رايون بولۇپ قۇرۇلغان.
1985-يىلى گورباچيۋنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ دۆلەت رەئىسى بولۇپ سايلىنىشى بىلەن دۆلەت مىقياسىدا مەيدانغا كەلگەن ئەركىن مۇھىتنى ئۆز مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلدۈرۈشنىڭ كويىدا يۈرگەن ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئىمتىيازلىق مىللەتلەردىن بىرى بولۇشتەك ئارتۇقچىلىقىدىن پايدىلىنىپ قاراباغنىڭ ئەرمەنىستان ياكى رۇسىيىگە قوشۇۋېتىلىشى پىلانلانغان.

تۆۋەندە گازى ئۇنۋېرسىتېتى ئىگىلىك باشقۇرش ۋە ئىقتىساد پاكولتىتى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر بۆلۈمى باشلىقى پروفېسسور دوكتۇر ھەيدەر چاقماننىڭ تېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئانالىزىنى ھۇزۇرۇڭلارغا سۇنىمىز.

ئەرمىنىلەر مەيلى سوۋېت ئىتتىپاقىدا بولسۇن، مەيلى غەرب دۆلەتلىرىدە بولسۇن قاراباغنى ئۆز زېمىنىغا قوشۇۋېلىش ئۈچۈن سەپەرۋەرلىك پائالىيىتى ئېلىپ بارغان.
1989-يىلىغا كەلگەندە قارا باغنىڭ ئاپتونۇم رايون ئورنى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ بىۋاستە ئەرمەنىستانغا(ئەرمىنىيە)قوشۇۋېلىنغان.
رۇس قوراللىق كۈچلىرى 1990-يىلى 20-يانۋاردا باكۇغا بېسىپ كىرىپ 143 گە يېقىن ئەزەرى تۈركنى ۋەھشىلەرچە قىرغىن قىلغان.
تاغلىق قاراباغ ئەرمەنىلىرى رۇسىيە ۋە ئەرمەنىستاننىڭ ياردىمى بىلەن ئىسيان كۆتۈرگەن ۋە بىر مىليوندىن ئارتۇق ئەزەرى تۈركىنى رايوندىن مەجبۇرى كۆچۈرگۈزۋەتكەن.
رۇسلارنىڭ يارىدىمىگە ئېرىشكەن ئەرمەنىستان قوراللىق كۈچلىرى بىلەن قاراباغ ئەرمەنلىرى 1992-يىلى 26-فېۋرالدا ئون مىڭ نوپۇسى بولغان غوجالىغا بېسىپ كىرىپ ئەر-ئايال، قېرى-ياش ئايرىماستىن 1300 گە يېقىن ئەزەرى تۈركىنى قىرغىن قىلغان ۋە قانچە مىڭلىغان كىشىنى ئېغىر يارىدار قىلغان.
1990-يىلى ئەزەربەيجان-ئەرمەنىستان ئۇرۇشى پارتىلىغان.
تاغلىق قارا باغ 1991-يىلى تاغلىق «قاراباغ جۇمھۇرىيىتى» نامى ئاسىتىدا مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان.
بىراق ئەرمەنىستان بولەك ھېچقانداق بىر دۆلەت رەسمىي ئېتىراپ قىلمىغان.
رۇسلارنىڭ چوڭ ياردىمىگە ئېرىشكەن ئەرمەنىلەر قاراباغىنى ئىشغال قىلىشنى مۇۋاپىقىيەتلىك ھالدا تاماملىغان.
ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا تىنچلىقنى ئىشقا ئاشۇرۇش مەقسىتىدە ياۋروپا بىخەتەرلىك ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتى دائىرىسدە 1992-يىلى 24-مارت ئامىرىكا، رۇسىيە فېدراتسىيىسى ۋە فرانسىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن تەشكىل تاپقان مىنسىك گۇرۇپىسى قۇرۇلغان. بۇ گۈرۇپپىنىڭ ئۈچ ئەزاسىنىڭ ھەممىسى ئەرمەنىي تەرەپتارىدۇر ۋە ئەرمەنىستانغا ھېچقانداق بىر بېسىم ئىشلىتىپ باقمىغان. دېمىسۇ بۇ سەۋەبتىن بىرەر نەتىجىگە ئېرىشىش مۇمكىن بولمايتتى ئەلۋەتتە.
ئەرمەنىلەر ئەزەربەيجان تۇپراقلىرىنى چاڭگىلىغا كىرگۈزۋالغاندىن كېيىن 1994-يىلى 9-مايدا قىرغىزىستاننىڭ پايتەختى بىشكەكتە ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمنامىسى ئىمزالانغان.
تەخمىنەن 20 يىلدىن بېرى ئەرمەنىلەر ئەزەربەيجان زېمىنىنى قانۇنسىز ھالدا ئىشغال قىلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا.
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىخەتەرلىك كېڭىشى 1993-يىلى 20-ئاپرېلدا 822-نومۇرلۇق قارار ماقۇللاپ، ئەرمەنىستاندىن ئەزەربەيجان زېمىنىدىن چىكىنىپ چىقىپ كېتىشىنى تەلەپ قىلغان.
كېينىچە 853-، 874-ۋە 884-نومۇرلۇق قارار ماقۇللاپ بۇرۇنقى قارارىنى يەنە بىر قېتىم كۈچكە ئىگە قىلغان.

كېينكى بىر يىلدا قاراباغ مەسىلىسىدە ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلىنغان،
بىراق غەربلىكلەر ۋە رۇسلار مەسىلىنى ئەزەربەيجان ئارقىلىق ھەل قىلىشقا تىرىشىپ كەلمەكتە.
تۈركىيىنى كوزۇر قىلىشنىڭ كويىدا، ئامېرىكىلىقلار تۈركىيىدىن ئەزەربەيجاننى بۇ ئىشقا ئارىلاشتۇرماستىن، ئەرمەنىستان بىلەن بىۋاستە ئىككى تەرەپلىك كېلىشىمنامە تۈزۈشنى تەلەپ قىلماقتا.
رۇسىيەمۇ ئەزەبەيجان بىلەن تۇركىيە ئوتتۇرىسىدا يۈز بېرىدىغان ئىشەنچ كرىزىسىدىن پايدىلىنىپ، ئەزەربەيجاندىكى بۇرۇنقى مۇستەملىكچىلىك تۈزۈمىنى يېڭىدىن ئەسىلىگە كەلتۈرۈشكە ئۇرۇنماقتا.
غەربپەرەس مەتبۇئات قۇرۇلۇشلىرى يالغان-ياۋاداق خەۋەرلەر تارقىتىپ تۈركىيە-ئەزەربەيجان مۇناسىۋەتلىرىنى يىرىكلەشتۈرۈش ئارقىلىق قاراباغ مەسىلىسىنى ئەرمەنىلەرنىڭ مىللىي مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن يوسۇندا ھەل قىلىش ئويۇنى ئويناپ كەلمەكتە.

ئەزەربەيجان-تۈركىيە مۇناسىۋەتلىرى مەنپەئەت ئۈستىگە قۇرۇلغان ئەمەس.
ھەر ئىككى دۆلەتنىڭ مىللىي مەنپەئەتلىرى ئوخشاش.
ھەر ئىككى دۆلەت مەيلى ياخشى كۈندە بولسۇن مەيلى قېيىن كۈنلەردە بولسۇن بىرلىكتە مۈرىنى-مۈرىگە تىرەپ ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇر.
ھەتتا بىر-بىرىلىرىدىن گۇمان قىلىشلىرىمۇ ئىنتايىن خەتەرلىك.

ئىراننىڭ رەسمىي مەتبۇئاتلىرى تۈركىيە-ئەزەربەيجان مۇناسىۋىتىنى يىرىكلەشتۈرۈشنى ئاللبۇرۇن باشلىۋەتتى. ئامىرىكا بىلەن ئەرمەنىستاننىڭ بۇنداق قىلىشلىرىغۇ ئىدىيىمىزدىن ئۆتەر،
بىراق ئىران نىمە ئۈچۈن نىيىتىنى يامان قىلىدۇ؟
بۇ ھەققىقەتەن كىشىنىڭ ئىدىيىسىدىن ئۆتمەيدۇ.
تۈرك-ئەرمەنىي چېگرا ئېغىزى، ئەزەربەيجاننىڭ ماقۇللىقى بولماي تۇرۇپ، قاراباغ مەسىلىسى ھەل قىلىنمىغان ئەھۋال ئاستىدا، تۈرك ھۆكۈمىتى چېگرا ئېغىزىنى قەتئىي ئېچىۋەتمەيدۇ.
جۇمھۇر رەئىسى، باش مىنىستىر ۋە ھۆكۈمەت باياناتچىسى، دىپلوماتىيە مىنىستىرى ۋە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىكى بۇ ھەقتە تارقىتىپ كېلىنىۋاتقان خەۋەرلەرنىڭ يالغان ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلىشلىرىنىڭ ئەكسىچە، مەيلى تۈركىيىدە بولسۇن مەيلى ئەزەربەيجاندا بولسۇن مەزكۇر مەسىلە كەڭ جامائەتچىلىك ئارىسىدا سەلبىي تەسىر ياراتماقتا.

&&&&&&&&&&&&&&&

تولۇق ئوقۇش

Moldawiye

Moldawiyining türkiyige nisbeten ehmiyiti bu dölette 150.000 ge yéqin xéristiyan gagawuz türkining bolushidur. 1994-yili 24-aprélda siyasiy jehettin aptonum rayon bolghan gagawuzya 1832 yer meydanigha ige.
Gagawuz türkliri Moldawiyining toluq menige ige musteqil bolushni yaqilimaqta we rominiye bilen birlishishini we rus hakimiyitige qarshi chiqip kelmekte.

مولداۋىيە


(17-04-2009)تۈركىيە ئاۋازى رادىئوسى:

مولداۋىيە 1538-يىلىدىن 1812-يىلىغىچە بوغدان ئىسمى بىلەن تۈركلەرنىڭ ھاكىمىيىتى ئاسىتىدا ئىدى. 1812-يىلىدىن كېيىن بولسا بۇ زېمىلارنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى پەرقىلىق مىللەتلەرنىڭ قولىغا ئۆتتى. بۇ ئەھۋال تا رومىنىيە ئىسمى بىلەن ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغىچە داۋام قىلدى ۋە ئۇرۇشتىن كېيىن دۆلەت ئىككىگە بۆلۈنۈپ مولداۋىيە ئىسمى بىلەن 1990-يلىغىچە رۇسلارنىڭ ھاكىمىيىتى ئاسىتىدا ياشاپ كەلدى. بارلىق خوشنىلىرى مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن بولسىمۇ، بىراق مولداۋىيە يەنىلا رۇسلارنىڭ ھاكىمىيىتىدىن قۇتۇلالماي كەلگەن. مولداۋ كومۇنىست پارتىيىسى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى مەزگىلىدە قانداق مۇۋاپىقىيەتكە ئېرىشىكەن بولسا، سوغۇق ئۇرۇشىدىن كېيىنمۇ ئوخشاشلا خەلقنىڭ قوللاپ-قۇۋەتلىشىگە ئېرىشىپ كەلگەن. بىراق 2009-يىلى 5-ئاپرېلدا ئېلىپ بېرىلغان سايلامدا كومنىست پارتىيىسى سايلامدا يەنە ئۇتۇپ چىقىپ ھاكىمىيەت بېىشىغا كەلگەندە، كەڭ خەلق ئاممىسى سايلامدا ھىلە ئىشتىلىتىدى، دەپ قوزغىلىپ كەتكەن.

تۆۋەندە گازى ئۇنىۋېرسىتېتى ئىقتىساد ۋە ئىگىلىك باشقۇرۇش پاكولتىتى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر بۆلۈمىنىڭ باشلىقى پروفېسسور دوكتور ھەيدەر چاقماقنىڭ بۇ تېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئانالىزىنى ھوزۇرۇڭلارغا سۇنىمىز.

نامايىشلارنىڭ كۆلىمىنىڭ تىز سۈرئەتتە كېڭىيۋاتقانلىقىنى كۆرگەن ئاساسىي قانۇنى مەھكىمىسى سايلام بېلىتىنىڭ قايتىدىن سانىلىشىنى قارار قىلدى. رۇسلارنىڭ كونتروللىقىدىكى ھۆكۈمەت، قانداشلىرى بولغان رومىنيىنى ئىچكى ئىشلىرىمىزغا ئارىلاشتى، دەپ ئەيىبلىمەكتە. خەلقنىڭ كۆپىنچىسى بۇرۇنقىغا ئوخشاش قانداشلىرى بولغان رومىنىيە بىلەن بىرلىشىشنى ئارزۇ قىلماقتا. بىراق رۇسلار بۇ ئىشقا جان-جەھلى بىلەن قارشى چىقىپ كەلمەكتە.
مولداۋىيىنىڭ بىر قىسمى بولغان ۋە يېرىمىدىن كۆپرەكىنىڭ رۇس(% 30.4) ۋە ئۇكرائىنا(28.8) مىللىتىدىن تەشكىل تاپقان ترانسدىنيېستېر رايونى رۇسيىنىڭ ياردىمى بىلەن 1990-يىلى 2-سېنتەبىرىدە مۇستەقىللىقىنى جاكارلىغان ئىدى. ھازىرغىچە ھېچقانداق بىر دۆلەت تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنمىغان بۇ كىچىككىنە دۆلەت 2133 كۇۋادىرات كىلومىتىر يەر مەيدانى ۋە 550.000 نوپۇسلۇق) رۇسلارنىڭ ياردىمى بىلەن ھازىرغىچە مەۋجۇتلىقىنى داۋام قىلىپ كەلمەكتە. رايونلۇق ھاكىمىيەت رۇسىيە بىلەن بىرلىشىپ كېتىشىنى ئارزۇ قىلىدۇ.

مولداۋىيىنىڭ تۈركىيىگە نىسبەتەن ئەھمىيىتى بۇ دۆلەتتە 150.000 گە يېقىن خېرىستىيان گاگاۋۇز تۈركىنىڭ بولۇشىدۇر. 1994-يىلى 24-ئاپرېلدا سىياسىي جەھەتتىن ئاپتونۇم رايون بولغان گاگاۋۇزيا 1832 يەر مەيدانىغا ئىگە.
گاگاۋۇز تۈركلىرى مولدۋىيىنىڭ تولۇق مەنىگە ئىگە مۇستەقىل بولۇشنى ياقىلىماقتا ۋە رومىنىيە بىلەن بىرلىشىشىنى ۋە رۇس ھاكىمىيىتىگە قارشى چىقىپ كەلمەكتە.

ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى مولداۋىيىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش پىلانى يوق. ياۋروپا ئەللىرى ئىتتىپاقى رۇسلارنىڭ مولداۋىيە سىياسىتىگە نارازى بولۇپ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، بىراق ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئۆتۈپ باقمىدى. مولداۋىيە ياۋروپانىڭ ئەڭ نامرات دۆلىتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. رومىنىيە بولسا ياۋروپا ئەللىرى ئىتتىپاقىنىڭ ياردىمىگە ئېرىشىپ تۇرۇپ، مولداۋىيە بىلەن بىرلىششىنىڭ پىلانىنى قۇرۇپ يۈرمەكتە. ياۋروپا ئەللىرى ئىتتىپاقى بۇنداق بىر ۋەزىيەتتە رومىنيىنى قوللاپ كېتىشى ئېھتىمالدىن يىراقراق. مولداۋىيىنى چېكىنىش مەيدانى سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىپ كېلىۋاتقان رۇسىيە ھەر زامان مەسىلە تۇغدۇرۇشقا تەييار تۇرماقتا. مولدوۋىيە ھۆكۈمدارلىرىنى ئۆزلىرىنىڭ تاكتىكىلىرى بىلەن قايىل قىلىپ كېلىۋاتقان رۇسىيە، مولداۋىيە خەلقىنى قايىل قىلىشى بەكلا تەسكە توختىشى مۇمكىن. ياۋروپا ئەللىرى ئىتتىپاقىغا ئەزا خوشنىلىرىدىن رومىنىيە بىلەن بۇلغارىستان (بۇلغارىيە)دا مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرنى كۆرۈۋاتقان مولداۋىيە خەلقىنى رۇس تاكتىكىسى بىلەن قايىل قىلىش مۇمكىن ئەمەستەك تۇرىدۇ.

ئالدىمىزدىكى بىر ھەپتە ئىچىدە ئاۋاز بېلەتلىرىنىڭ قايتىدىن سانلىشى مۆلچەرلەنمەكتە. پەۋقۇلئاددە ئۆزگىرىش يۇز بەرمىگەن تەقدرىدە رۇس تەرەپتارى بولغان نۆۋەتتىكى ھۆكۈمەت ۋەزىپسىنى كەلگەن يېرىدىن داۋام قىلىدۇ. بىراق بۇ قېتىمقىسى ئەڭ ئاخىرقىسى بولۇشى مۇمكىن. كۆپىنچىسى ئاچارچىلىقتىن ئېڭراۋاتقان خەلق ھازىردىن باشلاپلا نارازىلىق نامايىشىنى باشلىۋەتتى ۋە بۇنىڭدىن كېيىنمۇ داۋاملىشىشى ئېھتىمالغا بەكلا يېقىن.
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&

تولۇق ئوقۇش

Obama qiyin ehwalda turmaqta

obama amérika qoshma shtatlirining prézidénti salahiyiti bilenla emes, belki mijez xaraktéri bilenmu asasliq küntertiptin orun almaqta. Obamaning ikki künlük türkiye ziyariti türkiye-amérika munasiwetliri üstide qaytidin talash-tartishlarning köpiyip kétishige sewep boldi hemde bush hakimiyiti dewride éghir derijide buzulghan hetta ikki ittipaqdash dölet otturisida ishench krizisi peyda bolghan türk-amérika munasiwetliride burulush nuqtisi meydan'gha keldi.

ئوباما قىيىن ئەھۋالدا تۇرماقتا


(16-04-2009) تۈركىيە ئاۋازى رادىئوسى:

ئوباما ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭ پرېزىدېنت نامزاتى بولغاندىن بۇيان ئاساسلىق كۈنتەرتىپتىن ئورۇن ئېلىپ كەلمەكتە. ئەسلىدە ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭ بارلىق پرېزىدېتلىرى نورمالدا ھەر دائىم كۈنتەرتپىدىن چۈشمەي كەلگەن. بىراق ئوباما ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭ پرېزىدېنتى سالاھىيىتى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى مىجەز خاراكتېرى بىلەنمۇ ئاساسلىق كۈنتەرتىپتىن ئورۇن ئالماقتا. ئوبامانىڭ ئىككى كۈنلۈك تۈركىيە زىيارىتى تۈركىيە - ئامېرىكا مۇناسىۋەتلىرى ئۈستىدە قايتىدىن تالاش - تارتىشلارنىڭ كۆپىيىپ كېتىشىگە سەۋەپ بولدى ھەمدە بۇش ھاكىمىيىتى دەۋرىدە ئېغىر دەرىجىدە بۇزۇلغان ھەتتا ئىككى ئىتتىپاقداش دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئىشەنچ كرىزىسى پەيدا بولغان تۈرك - ئامېرىكا مۇناسىۋەتلىرىدە بۇرۇلۇش نۇقتىسى مەيدانغا كەلدى.

تۆۋەندە گازى ئۇنىۋېرسىتېتى ئىقتىساد ۋە ئىگىلىك باشقۇرۇش پاكولتىتى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر بۆلۈمىنىڭ باشلىقى پروفېسسور دوكتور ھەيدەر چاقماقنىڭ بۇ تېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئانالىزىنى ھوزۇرۇڭلارغا سۇنىمىز.

ئا.ق.ش نىڭ ئىراقنىڭ شىمالىدىكى كۈرت (كورت) ھاكىمىيىتى بىلەن ئورناتقان چوڭقۇر مۇناسىۋەتلەر ۋە 25 يىلدىن بۇيان تۈركىيىنىڭ بېشىغا بالا بولۇپ كېلىۋاتقان، ئا.ق.ش ۋە غەربلىك دوست دۆلەت بىلىنىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ئاستىرىتتىن ياردەم بېرىش بىلەن مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىۋاتقان، تۈركىيىنىڭ ئىقىتىسادىي جەھەتتىن تەرەققىي قىلىشىغا توسقۇنلۇق قېلىشنى مەقسەت قىلغان پ.ك.ك نىڭ تېررولۇق ھەرىكەتلىرى تۈركىيە-ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدا مەسىلە سۈپىتىدە ساقلىنىپ كەلمەكتە.

بۇش ھاكىمىيىتى تۈرك - ئامېرىكا مۇناسىۋەتلىرى ئۈستىدە قايتىدىن ئويلىنىشقا سەۋەب بولغان ئىدى. ئۆتمۈشتىن كۈنىمىزگە نەزەر سالغىنىمىزدا ئامېرىكىلىقلار بولۇپ غەربلىكلەرنىڭ تۈركىيە بولغان قارشى ۋە پوزىتسىيىسىنىڭ پەقەتلا سەمىمى بولمىغانلىقى چۈشەنچىسىگە كېلىپ قالىمىز. 1959-يىلىدىن بۇيان تۈركىيىنىڭ ياۋروپا ئەللىرى ئىتتىپاقىغا ئەزالىقى روياپقا چىقمايۋاتىدۇ. يەنى 50 يىلدىن بېرى ئاغزىمىزغا قۇرۇق ئېمىزگە سېلىنىپ پەپىلىنىپ كېلىۋاتىمىز. ھەر ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى سودا ۋە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەردە سەمىمىيەتسىزلىك مەۋجۇت. ئامېرىكا ۋە غەربلىكلەر تۈركىيىدە ھېچقاچان ئېغىر سانائەت قۇرۇلۇشلىرى بەرپا قىلىپ باقمىدى. تۈركىيىدە مەۋجۇت بولغان ئېغىر سانائەت قۇرۇلۇشلىرىنىڭ كۆپىنچىسى دېگۈدەك 1970 - يىللاردا رۇسلار تەرىپىدىن بەرپا قىلىنىپ چىققان ئىدى. ئۆز ۋاقتىدا پولات - تۆمۈر سانائىتى، نېفېت - خىمىيە سانائىتى، ئاليومىن ۋە مىس سانائىتى قاتارلىق كۆپ ساندا سانائەت قۇرۇلۇشلىرى بەرپا قىلىنغان. ئامېرىكا ۋە غەرب دۆلەتلىرى تۈركىيىنىڭ تەرەققىي قىلىشى ۋە سانائەتلىشىشى ئۈچۈن ئىمزالانغان كېلىشىمنامىلەر ۋە كرېدتلەرنىڭ ھەر خىل باھەنىلەر بىلەن تۈركىيىگە بېرىلمەسلىكى ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىپ كەلگەن. بۇنىڭغا نۆۋەتتە يادرو ئېنېرگىيىسى ئىشلەپچىقىرىدىغان مەركەزلەرنىڭ قۇرۇلۇپ چىقىش مەسىلىسى ئەڭ تىپىك مىسال بولالايدۇ. تۈركىيە 1968-يىلدىن بۇيان يادرو ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن ھۆددىگە بېرىش خىزمىتى يولغا قويۇپ كەلگەن بولسىمۇ، بىراق پەقەتلا مۇۋاپىقىيەت قازىنالماي كېلىۋاتىدۇ. غەرب شىركەتلىرى بىر ئامال قىلىپ يا يولغا قويۇلغان ھۆددىگە بېرىش خىزمەتلىرىگە قاتناشمايۋاتىدۇ ياكى تۈركىيە قوبۇل قىلالمايدىغان شەرتلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپ يادرو ئېنېرگىيە مەركىزى قۇرۇپ چىقىشىغا توسالغۇلۇق قىلىپ كېلىۋاتىدۇ. مەسىلەن 2009-يىلى فېۋرالد يولغا قويۇلغان ھۆددىگە بېرىش پائالىيىتىگە ھېچقانداق بىر غەرب شىركەتلىرى ئىلتىماس قىلمىغان. رۇسلار ئىلتىماس قىلغان بىراق ئىنتايىن يۇقىرى باھا دەپ تۇرۇۋالغانلىقتىن بۇ ئىش يەنە سۇغا چىلاشقان.

گەرچە بۇ ئىشتا ئۇچرىشىشلار داۋام قىلىۋاتقان بولسىمۇ بىراق رۇسلار غەربنىڭ سىزغان سىزىقىدىن چىقالمىغان تەقدىردە، بۇ ئىشتىن ھېچقانداق بىر نەتىجە چىقمايدۇ. يادرو ئېنېرگىيىسى ساھەسىدە ھەيران قالارلىق ئىشتىن بىرى شۇكى، دۇنيادىكى 443 يادرو ئېنېرگىيە مەركەزلىرى ئىچىدە پەقەت بىرسىنىڭ مۇسۇلمان دۆلەت پاكستاندا مەۋجۇت بولۇشىدۇر. ئەسىلىدە بىز تۈركلەر يۇقىرىدىكى سانلىق مەلۇماتلار بىلەن 50 يىلدىن بېرى نەتىجىسىز قالغان ھۆددىگە بېرىش خىزمىتىنىڭ بىرەر چېتىشلىقى بار يوقلۇقىغا شۇنداق قىزىقىمىز. نۆۋەتتە رۇسىيە 35 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى قىممىتىدىكى سودا بىلەن تۈركىيىنىڭ ئەڭ چوڭ سودا شېرىكى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. 60 يىللىق ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتى بولۇشىنىڭ ئەكسىچە تۈركىيە - ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدا چەكلىمىسىز تىجارەت مەۋجۇت ئەمەس. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى تىجارەت ئومۇمىي سوممىسى رۇسىيىنىڭ يېرىدىن ئاز. ئاران 15 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى ئەتىراپىدا. ئامېرىكا تۈركىيە بىلەن ئەركىن تىجارەت ئېلىپ بېرىشقا پەقەتلا يېقىنلاشمايۋاتىدۇ. مىسىر، ئىئوردانىيە ۋە ئىسرائىلىيە قاتارلىق دۆلەتلەرگە تىجارەت جەھەتتە يولغا قويۇپ كېلىۋاتقان ئېتىبار بېرىش سىياسىتىنى ۋە ئىقتىسادىي ياردىمىنىڭ يېرىمىنىمۇ بەرمەيۋاتىدۇ.

ئوباما ھەقىقەتەن قېيىن ئەھۋالدا تۇرماقتا. مەيلى ئۆز دۆلىتىدە بولسۇن مەيلى باشقا دۆلەتلەردە بولسۇن ئۆزىنىڭ پوزىتسىيىسى بىلەن ئىنسانلارغا ۋە باشقا دۆلەتلەرگە ئىنتايىن چوڭ ئۈمىت بېرىپ قويدى. ئوباما ۋە ئۇنىڭ سەپداشلىرى بۇلارنىڭ ئۈمىدىنى ئاقلىيالىشى تەستەك تۇرىدۇ. ئامېرىكىدا پرېزىدېنتىنىڭ ئىسمى، دۇنيا كۆز قارىشى، تېنىنىڭ رەڭگى قانداق بولۇشتىن قەتئىينەزەر، چوڭقۇر يىلتىز تارتقان دۆلەت ئەنئەنىسى، سىياسىتى ۋە ئا.ق.ش دۆلىتىنىڭ ۋە ئامېرىكا خەلقىنىڭ مەنپەئەتى بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. تەلىيىڭىز بولسا مىللىي مەنپەئەتىڭىز ئا.ق.ش نىڭ مىللىي مەنپەئەتى بىلەن بىر يەردىن چىقسا ئۇتۇپ چىقىسىز، ئەكسىچە بولغاندا ئالدىڭىزدا بىرلا پۇرسەت بار بولۇپ،ئۇ بولىسىمۇ دانالارچە ھەرىكەت قىلىشتۇر.
&&&&&&&&&&&&&&

تولۇق ئوقۇش

Su we dunya(1)

Su - hayatliq menbesi


(10-04-2009)Türkiye awazi radi'osi:

H2O - bir hidirogin, ikki oksigin atum formilisi dunyada hemmeylen'ge tonushluq bolghan xémiye formulisidur.
Bu formulining pütün dunyadiki barliq tillardiki menisi «su» bolup, su hayatliqning asasidur.
Biz shuninggha ishinimizki, barliq til we pütün medeniyetler, bu nuqtida oxshash qarashqa ige.

Insaniyet tarixida, su dunyaning her qaysi jaylirida muqeddes bilinip, shi'ér, dastan we hékayilargha téma bolup kelgen. Hetta su tüpeylidin urushlarmu kélip chiqqan.

Suning medeniyetlerning tereqqiyatidiki we zamanimizdiki muhim rolini hemmimiz bilimiz.
Su hayatliq menbesi bolup, awal su yaritilghan we kéyinche bashqa mewjudatlar yaritilghan.

Dunya tarixini, barliq mewjudiyetlerning, yeni insanlar, ösümlük we haywanlarning su bilen bolghan munasiwiti arqiliq chüshendürüsh tamamen mumkin.

Bizmu «su we dunya» namliq bu bir yürüsh programmimizda, insanlarning su bilen bolghan munasiwitini chüshündürüshke tirishimiz.
Bu munasiwet ichide haywanlar we ösümlüklerni yoq hésaplash mumkin emes, elbette. Shundaq bolsimu, biz programmimizni «insan merkezchilik» nuqtisidin chüshendürüshke tirishimiz.

Buninggha misal körsitip öteyli:

Siz sétiwalghan karton qutigha qachilan'ghan bir létir süt üchün, ming létir su kétidighanliqini bilemsiz?

Biraq inek, bir létr süt üchün töt létirla su istimal qilidu.

Buningdin bashqa, insanning éhtiyaji bolghan süt üchün séghilidighan inekning ichidighan süyi, hemde yem-xeshiki üchün kéreklik bolghan su we sütning qutigha qachilinip, sétilishighiche ishiltildighan su wehakazalarni misal körsitishimiz mumkin.
Kéyinki programmilirimizda bu toghriliq dawamliq toxtilimiz.

Yuqirida, su bilen bolghan munasiwitimizni «insan merkezchilik» nuqtisidin chüshendürimiz dégen iduq;
Biz bu nuqtida muhim misallarni élishni dawamlashturimiz.

::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

Bu qétimliq tunji programmimizda, mekteptiki chéghimizda ögen'gen, emma waqtning ötishi bilen untulup ketken bezi qanuniyetlerni eslep öteyli:

Suning xémiylik formulisi H2O ikenlikini hemmimiz bilimiz.
Su puraqsiz, temsiz we rengsiz bolup, ikki hidrogin we bir oksigin atumidin tüzülidu.

Su özining ichidiki bashqa madda we ularning puraqlirini saqlap qalalaydu. Eger suning puraq we temi könglimizge yaqmisa ichishtin waz kéchimiz. Normalda, insan we haywanlar tuzluq déngiz süyi we sazliqlardin chiqqan suni ichmeydu. Insanlar, tagh we yer astidin kelgen sap sularni istimal qilidu. Biz tebi'iy yaki méniral su dep, ataydighan suning temi eslide suning ichide tengshelgen ménirallarning temidur. Yeni yuqirida dep ötkinimizdek su temsizdur. Suning renggimu ichdiki maddilar we bulghinishqa oxshash sewepler tüpeyli özgirish yasaydu. Hak téshi suni türk'uaz renggige özgertidu, tömür we buninggha oxshaydighan maddilar suni qizil yaki qehwe renggige özgertidu. Mis bolsa, suni kök rengde, suning ichidiki yusunlar suni yéshil rengde körsitidu.

Su, maddilarni éritidighan xususiyetke ige. Suda ériydighan maddilar términologiye ilmide «hidrofilik maddilar» dep, atilidu. Suda érimeydighan yaki sugha arilashmaydighan yaghqa oxshash maddilar «hidrofobik maddilar» déyilidu.

Normalda su 25 silséye gradus issiqliqta suyuq halette bolidu. Hemmimizning bilginige oxshash su, 0 silséye gradusta tonglaydu. 100 silséye gradusta bolsa qaynaydu. Biraq, suning pargha aylinishtiki issiqliq derijiliri oxshimasliqi mumkin.

Atmusfira bir pirsent pargha aylan'ghan sudin shekillinidu. Pargha aylan'ghan su yene, iqlim shertlirige munasiwetlik halda, dunyaning her qaysi jaylirigha tarqilidu.

Su muz tutqan waqtida, suyuq waqtidikidin yenggil bolidighanliqini bilemsiz?

Barliq suyuqluq maddilarning issiqliq derijiliri töwenligenche hejimlirimu kichiklep baridu. Hejim kichikligenche chongluqida özgirish bolidu we soghuq qisimliri éghirlishidu. Emma suning hejimi bolsa, bashqa barliq suyuqluqlarning del ekische, mu'eyyen issiqliqta yeni töt derije töwenliginiche bolghan ariliqta aziiydu. Uningdin kéyin yuqurlashqa bashlaydu. Su muz tutqanda hejimi suyuq halitige sélishturghanda chong, emma yenggil bolidu. Bu seweptin, muz sugha chökmeydu. Suning bu alahidiliki, soghuq rayonlarda, qish ayliridimu hayatliqning dawamlishishigha imkaniyet yaritip béridu. Déngiz, derya we köllerning üstide muz tutidu. Astida bolsa, mewjudatlar hayatliqini dawamlashturidu.

Suning issiqliq ötküzüsh xususiyti bashqa her qandaq suyuqluqtin töt hesse artuq. Muz we qarning bolsa töwen. Muz soghuqluqni su qatlimigha nahayiti az ötküzidu. Shuning üchün nöldin töwen 50 gradustimu, déngiz üstidiki muz qatlimining qélinliqi 1-2 métirdin ashmaydu. Fok béliqliri, pin'géwin we bashqa qutup haywanliri bu qélinliqtiki muzni téship, sugha chüsheleydu.

:::::::::::::::::::::::::::::::::::

«su hayatliqning asasi» déginimizde, mundaq bir heqiqetni nahayiti addi ipadiligen bolimiz.
Su barliq mewjudatlar üchün nahayiti muhim bolghan tebi'iy menbedur.
Bügün insanlarning éhtiyaji, iqtisadiy tereqqiyat, énérgiye ishlepchiqirish we dölet bixeterliki qatarliq köpligen sahelerde sugha munasiwetlik talash-tartishlar dawamlashmaqta.
Nahayiti tiz sür'ette köpiywatqan dunya nopusi we buning netijiside éshiwatqan sugha bolghan telep bilen birlikte siyasiy, iqtisadiy we muhit mesiliside, ziddiyetler keng-kölemde omumlishishqa qarap yüzlendi.
Su- zamanimizda nahayiti jiddiy mesililer ichidin orun aldi.
*************************

تولۇق ئوقۇش

Chong döletlerning yéngi riqabet meydani

Chong döletlerning yéngi riqabet meydani-afriqa heqqide qisqiche analiz


(31-03-2009)türkiye awazi radi'osi xewiri:

Afriqa izchil halda, yawropaliqlarning riqabet meydani bolup keldi. Mustemlike rayonlarni bölüshüsh we bir-birlirige qarshi élip barghan pa'aliyetler, bezide bir-birlirining mustemlike rayonlirini tartiwélish ishlar, ularning otturisida soghuqchilarning peyda bolushigha, hetta toqunushlarning yüz bérishige sewep boldi.

1970-yillargha kelgende afriqa elliri musteqilliqlirige érishken bolsimu, mustemlikichi döletlerge bolghan iqtisadiy jehettiki béqindiliqliri tüpeyli, ular bilen yéqin munasiwet ornitishqa mejbur bolup qalmaqta. Afriqiliqlar, gherblik impiriyalist döletlerning tereqqiy qilishigha we béyishigha hem emgek küchi hemde döletlirining tebi'iy bayliqliri bilen hesse qoshup keldi. Gherb elliri, bayliqlirining asasini shekillendürighan sana'et xam maddiliri we énirgéyining asasliq qismini mustemlikisi astidiki afriqa elliridin ekilip ishlitidu.

Töwende gazi uniwérsitéti iqtisad we igilik bashqurush pakoltiti, xelq'ara munasiwetlerning bölümining bashliqi proféssor doktor heyder chaqmaqning bu témigha munasiwetlik analizini hozurunglargha sunimiz:
*************************

«soghuq urush dewri» axirlashqandin kéyin, 1990-yilidin 2000-yillarghiche bolghan ariliqta yawropaliqlar köprek sowit ittipaqidin ayrilip musteqil bolghan sherqiy yaropa döletliri bilen, ottura asiya, balqan, kapkaz rayonliri we ottura sherqtiki bayliqlarni bölüshüsh we saqliniwatqan mesililer bilen hepiliship keldi.
Amérikiliqlar bir tereptin, bu döletlerde yawropaliq ittipaqdashliri bilen birlikte heriket qilsa, yene bir tereptin eslidinla muhim munasiwetliri dawamliship kéliwatqan afriqa bilen bolghan munasiwetlirige sel qarimidi,
Amérika, afriqa bilen eng köp soda-tijaret munasiwiti ornatqan dölet bolup qaldi.
Amérikiliqlarning afriqida nuqtiliq döletke aylinishi fransiye, en'giliye, bilgiye we ispaniyige oxshash döletlerni bi'aram qilip qoyghanning üstige, goya yarisigha tuz sepkendek afriqida junggo bilen hindistan yéngi reqip süpitide otturigha chiqti.
Yawropaliqlar riqabetlishishtin hemmidin bek qorqidighan junggoni hazirdin bashlap qarilashqa kirishti.
Junggo bilen munasiwetlik deslepki prinsipliri ademge goya chaqchaqtek toyulidu.
Chünki, yawropaliqlar, junggoning afriqa qit'esining néfit qatarliq tebi'iy bayliqlirini shümüridighanliqini dewa qilidu. Esirlerdin boyan ular u yerde néme ish qildi?
Ikkinchi prinsipi afriqidiki démokratlishishning palech halgha chüshüp qalidighanliqi, déktatorluq tüzümlirining janlinidighanliqi we kishilik hoquqning yamanliship kétidighanliqini ilgiri süridu.
Chünki junggo shertsiz kridit we yardem bérish arqiliq démokratik bolmighan tüzümlerge téximu köp hayatliq pursiti yaritip béridighanliqini dewa qilishidu.
Bu toghra, lékin özlirimu esirlerdin béri bu rayonlardiki déktator tüzümlerning sayisida xelqning bayliqini shümürüshti.
Halbuki, démokratik tüzülmidiki döletler xelq we ularning dölitini shümürüshke yol qoymaydu.

Junggo dunyaning eng köp néfit import qilidighan döliti bolghanliqi üchün, ottura asiya, rusiye we ottura sherq néfitige ilawe halda afriqa néfitiningmu xéridari haligha keldi.
Junggoning afriqigha munasiwetlik töt asasiy meqsiti bar:
Birinchisi, imkaniyetning yétishiche néfit satquchi döletlerning qoligha qarap qalmasliq üchün, énirgiye sétiwélish menbelirini köpeytish,
Ikkinchisi sana'ette ishlitilidighan xam maddilargha erzan bahada ige bolush,
Üchünchisi, erzan we süpetsiz mallar üchün bazar tépish,
Tötinchisi bolsa, dunyadiki chong küchlerning biri bolush süpiti bilen afriqini qaniti astigha élish siyasitidin ibaret.
Junggoning bu töt türlük nishani gherbliklerning uyqusini qachurmaqta.

Junggo, besh yil tirishchanliq körsitish netijiside, texminen 60 milyard dollarliq yilliq tijaret hejmi bilen afriqining amérika we fransiyidin kéyinki üchinchi iqtisadiy shirikige aylandi. 1000gha yéqin junggo shirkiti we 150 ming junggoluq ishchi afriqigha orunlashti.
Gherblikler, junggoning sudan, zimbabuwi, an'gola we néjiriyige oxshash afriqa qit'esidiki ichki urushlar meydan'gha kelgen we diktator tüzümler bilen idare qiliniwatqan eller bilen hemkarliq ornitishini bir xeterlik ehwal süpitide, özlirining qayghulirining chiqish nuqtisigha aylanduruwaldi.
Junggo, afriqa istiratégiyisini «barawerlik, siyasiy sahede öz-ara ishench we iqtisadiy sahede öz-ara payda yetküzüsh» dep izahlap kelmekte.
***************************

Afriqa rehberliri junggoning gherb ellirige qarita nahayiti yaxshi bir reqip bolghanliqini we bu riqabettin afriqining payda alidighanliqini, gherbliklerning bolsa ötmüshtiki mustemlikisi yetmigendek, bügün'ge kelgende «yersharilishish» nami astida gherbleshtürüsh herikitini dawamlashturush arqiliq hem iqtisadiy, hem medeniy mustemlikisini dawamlashturuwatqanliqini otturigha qoyushmaqta.
Lékin shunimu qubul qilish kérekki, gherbliklerning junggo-afriqa hemkarliqigha qarita démokratiye, kishilik hoquq, chiriklik, yoqsulluq, yoqumluq késellikler, ichki urushlar we kirim teqsimatidiki tengpungsizliq dégen'ge oxshash mesililerdiki endishiliri orunluq.
Chünki héchkim junggoning afriqidiki bu mesililerge köngül bölidighanliqini otturigha qoyalmaydu.

Soghuq urushtin kéyin yultuzi parlighan we xelq'aradiki muhim siyasiy we iqtisadiy bir amil ornigha kélip qalghan hindistanmu afriqigha yéqindin köngül bölüshke bashlidi. Afriqa bilen yilliq tijaret hejmi 30 milyard dollargha yétidighan hindistan, junggo we gherbliklerning muhim bir reqibige aylinip qalmaqta.

Soghuq urushtin kéyin nahayiti köp dölet afriqigha köngül bölüshke bashlidi.
Bularning ichide muhim qedemlerni basqan döletlerdin braziliye we türkiye asasiy orunni igellimekte.
Tereqqiy qilghan döletlerning afriqigha köngül bölüshige heyran qalmasliq lazim.
Lékin yoqsul afriqa xelqining heqqi bolghan tebi'iy turmush éhtiyajliri yuqiridiki tereqqiy qilghan döletlerning rahet-paraghiti üchün tartiwélinmasliqi we insaniyetning izzet-étibarigha yarashmaydighan tüzümlerning astida yashawirishlirige sewep bolup qalmasliqi lazim.
Yawropa we amérikining mustemlikichilik pa'aliyetlirige ilawe halda qedimqi qit'e afriqida asiya mustemlikisi orun almasliqi lazim.

Yuqirida gazi uniwérsitéti iqtisad we igilik bashqurush pakoltiti, xelq'ara munasiwetlerning bölümining bashliqi proféssor doktor heyder chaqmaqning «afriqa berikiti» témisi astidiki analizini hozurunglargha sunduq.
*****************************

تولۇق ئوقۇش

NATOning qurulushi

NATOning qurulushi we arqa körünüshi


(04-04-2009)Türkiye awazi radi'osi:

shimaliy atlantik ehdi teshkilati(North Atlantic Traty Organization)-NATO, 1949-yili 4-aprilda qurulghan. Qurulush bayannamiside, teshkilatning asasiy meqsiti; «shimaliy atlantik rayonida muqimliq we parawanliqni kapaletke ige qilish bilen bir waqitta, yene eza döletlerning erkinliki, ortaq mirasi we medeniyetliri qoghdilidu» dep belgilen'gen.

Téximu éniq bayan qilishqa toghra kelse, NATOning qurulush meqsiti, ikkinchi dunya urushidin kéyinki soghuq urush mezgilide, sabiq sowét ittipaqining yawropada tesirini zoraytish yolidiki tirishchanliqlirigha qarshi turush idi. Teshkilatning en'giliye, fransiye, bilgiye, gollandiye, lyuksimborg, amérika, kanada, italiye, islandiye, daniye, norwigiye we portigaliye qatarliq 12 qurghuchi ezasi bar idi... Kéyinki yillarda türkiye, yunanistan (gritsiye), gérmaniye we ispaniye bu teshkilatqa kirdi...

Xelq'araliq herbiy we siyasiy bir teshkilat bolghan NATOning mewjut bolup turush sewebi, soghuq urush mezgilining axirlishishi bilen talash-tartish qilinishqa bashlidi. Lékin talash-tartishlar dawamlishiwatqan bir peytte, NATO yéngi ezalarning qatnishishi bilen kéngiyishke bashlidi... Sabiq warshawa shertnamisige eza döletlerdin chék jumhuriyiti, win'giriye we polsha qatarliq döletler 1999-yili shimaliy atlantik ehdi teshkilati (NATO)gha eza boldi. Buningdin kéyinki özgirish bolsa 2004-yili mart éyida meydan'gha keldi. Bu qétim sabiq sowét ittipaqi jumhuriyetliridin éstoniye, litwaniye we létonye bilen slowéniye, slowakiye, bulgharistan (bulghariye) we roméniye qatarliq eller NATOgha eza bolup kirdi.

Yuqirida, soghuq urush dewrining axirlishishi bilen birlikte shimaliy atlantik ehdi teshkilati(NATO)ning mewjut bolup turushi toghrisida talash-tartishlarning meydan'gha kelgenlikini tilgha élip ötken öttuq...

1990-yili londonda chaqirilghan aliy derijilikler yighinida bashlan'ghan bu talash-tartishlar, 1991-yili 11-ayda romada chaqirilghan aliy derijilikler yighinida közge körinerlik derijide otturigha chiqti we bu yighinning axirida shimaliy atlantik ehdi teshkilati(NATO) üchün yéngi bir qurulma, wezipe sahesi we mes'uliyetler békitip chiqildi... Yighinning axirida, buningdin kéyin yawropagha qarita keng kölemlik hujum tehdidining yoqluqi otturigha qoyulghan bolsimu, yenila yadro qoralliri, muqimsizliq we turaqsizliqlargha yéngi bir tehdit süpitide qariliwatqanliqi tekitlendi. Shimaliy atlantik ehdi teshkilati(NATO)ning nöwettiki yéngi yönilishi yawropada xatirjem weziyet yaritish, muqimliq we istiratégiye tengpungluqini qolgha keltürüsh, tinchliqni muhapizet qilish we krizislerni idare qilish... Qatarliqlardin ibaret idi.

1994-yili chaqirilghan bryussél aliy derijilik rehberler yighinida tinchliq üchün hemkarliq ornitish layihisi qobul qilindi... Bu layihining nishani, bir tereptin sotsiyalizim lagérigha tewe döletlerning démokratiklishishini qollap quwetlesh bolsa, yene bir tereptin mezkur teshkilatning sherqqe qarap kéngiyishini kapaletke ige qilish idi. Sotsiyalizim lagérigha tewe döletlerning teshkilatqa ezaliqi mezkur layihe da'iriside élip bérildi. Teshkilat, 1995-yilning axirida, birleshken döletler teshkilati teripidin bérilgen hoquqqa tayinip turup, tarixida tunji qétim, köp döletlik bir küch teshkillep chiqti. Köp döletlik herbiy qismning wezipisi, bosna hersektiki tinchliq kélishimnamisining herbiy sahege munasiwtlik maddilirini ijra qilishtin ibaret idi.

1999-yili kosowada turushluq sirp herbiy qisimlirini kosowadin mejburi chékindürüsh üchün, NATO on bir hepte uda yugoslawiyini hawadin bombardiman qildi. Bu qétimqi hawadin bombardiman qilish, natoning tarixida tunji qétim élip barghan keng da'irlik herbiy heriket bolup hésablinidu.
NATO, 1999-yili u dewrining shert-shara'itige asasen özning qurulush meqsiti we nishanini qaytidin közdin kechürüp, siyasi muqimsizliq, teshkillik halda élip bérilghan jinayetler, keng da'irlik qirghuchi qorallarning tarqilishi, yadro qorallar qatarliqlar eyni dewirning asasliq tehditliri, dep békitip chiqqan we tunji qétim térrorizm we «hayatliq menbelirining üzülüp qélishi»nimu tehdit qatarigha kirgüzgen...

Yawropa-atlantik bixeterlikining kapaletke ige qilinishi, mudapi'e jehettin hemkarliq ornitish, krizisqa qarshi taqabil turush komitéti, hemkarlishish, ittipaqlishish, di'alog, kéngiyish, herbiy telim- terbiyining kücheytilishi, qoral- yaraqlarning kontrol qilinishi we qoralsizlandurush qatarliq mesililer natoning asasliq wezipiliri qatarigha kirgüzüldi. 11-sintebir weqesi natogha nisbeten tarixiy burulush nuqtisi bolup hésablinidu. Eyni dewirning nöwetchi bash katibi, natoning qurulushida türtkilik rol oynighan washin'giton ehdinamisining 5-maddisni derhal ijra qilishni bashliwetken. Chünki, amérika qoshma shtatlirigha qilin'ghan hujum, NATOgha qilin'ghan hujum bolup hésablinatti.

NATO, 2003-yili tunji bolup, yawropaning sirtida herbiy heriket élip bardi. NATO, afghanistanning paytexti kabul we etirapidiki rayonlarda, birleshken döletler teshkilatning qarari bilen teshkillen'gen tinchliqini saqlash qisimlirining, istratégiyilik qomandanliqini üstige aldi... Iraq ishghal qilinishtin ilgiriki we kéynki mezgillerde peyda bolghan talash tartishlar, natoning tarixida jiddiy krizsining peyda bolushini keltürüp chiqardi, chünki eza döletlerning köpinchisi ishghaliyetchi qisimlar qataridin orun alghan bolsimu, lékin NATO bir gewde süpitide ishghaliyetchi qisimlar qataridin orun almidi. Natogha eza döletler, hazirimu natoning qurulush meqsiti we mewjutluqi heqqide talash- tartish élip barmaqta.
*************************************

تولۇق ئوقۇش

Ereb ittipaqi yighini

Ereb elliri ittipaqi aliy derijilik rehberler yighini


(04-04-2009)Türkiye awazi radi'osi xewiri:

Ereb elliri ittipaqi aliy derijilik rehberler yighini 2009-yili 30-martta qatarning paytexti dewhede chaqirildi.
Bu qétimqi yighinining küntertiipide her waqitikige oxshashla ereb-isra'iliye sürkilishi bilen sudan dölet re'isi ömer el beshirning darfor weqeliri tüpeyli, «urush jinayetchisi» we «insaniiyetke qarshi jinayet ishlesh» qatarliq jinayetlerdin xelq'ara jinayi ishlar sot mehkimisidin teripidin chiqirilghan qolgha élish qararnamisi qatarliq témlar orun aldi.

Emdi döletlik ghazi unwérsititi xelq'ara munasiwetler bölümining bashliqi proféssor doktur heyder chaqmaqning témigha munasiwetlik analizini huzurunglargha sunimiz.

Ereblerning hemmisi dégüdek xelq'ara jinayi ishlar sot mehkimisining ömer el beshir heqqide chiqarghan qolgha élish qararini himaye qilmaydighanliqini jakarlidi. Hetta, xelq'ara jinayi ishlar sot mehkisidin mezkur qararni emeldin qaldurushni telep qildi. Ereb döletlerning bu ishta gherb döletlerning naraziliqighimu pisent qilmastin tewekkülchiliq qilishining sewebi, ereb xelqining qattiq naraziliq bildürüshi we ghezep nepritige qélishidin endishe qilghanliqidin idi. Xelq'ara jinayi ishlar sot mehkisining qararlirini ijra qilghuchi qanun xadimliri yoq, biraq xelq'ara kishilik heq-hoquq kélishimnamisige eza döletlerning, öz dölitide panahlinip turiwatqan jinayetchilerni sotqa tapshurup bérish mejburiyiti bar. El beshir özini bilip dölitining sirtigha chiqimighuche yaki küchlük döletler teripidin xelq'araliq bir ijra'at élip bérilmighuche, xelq'araliq sotqa tartilishi tesrek. Ereb döletliri kütülmigen bir ish yaki jiddi bir ish bolmighiche adaqqiche el beshirni himaye qilishini dawamlashturidu. Uning üstige, 22 ereb dölitidin teshkil tapqan ereb elliri ittipaqigha eza döletlerdin yalghuz i'ordaniye, qatarliq döletlerla xelq'ara kishilik heq-hoquqliri kélishimnamsini imzalighan. El beshir bu üch döletning zéminigha dessep qalghan teqdirde, bu döletlerning rehberlirini qiyin ehwalgha chüshürüp qoyushi türghanla gep. Chünki, xelq'ara mejburiyetlerni shertsiz orundishi kérek. Bashqa ereb döletlerning buninggha oxshash qanuni mejburiyetliri yoq. Biraq siyasii we exlaqi nuqtidin qéiynchiliqqa duch kélishi mumkin.

Ereb elliri ittipaqining resimiy küntertipide yillardin béri orun élip kéliwatqan isra'iliye bilen bolghan soghuq munasiwetliri bu qétim yene bir qétim küntertipke keldi. Küntertiptin orun élishqa türtke bolghan mundaq ikki seweb bar, biri yéngi wezipige olturghan we tinchliq ümidi bolghan amérika qoshma shtatliri prérzidénti barak obama, yene biri bolsa féwralda omumiy saylam élip barghan isra'iliyining yéngi hökümiti. Nöwette ereblerning aldida ikki tallash yoli bar bolup, biri yaxshi yeni obama, yene biri obamaning del eksi bolghan radikal milletchi bényamin nétenyahu. Hazirghiche isra'iliyide élip bérilghan omumiy saylamda héchqandaq bir partiye yalghuz özila hakimiyet béshgha kélip baqmidi. Birleshme hökümet qurup chiqish talash tartishliri isra'iliyining ereblerge qarshi kelgüside qandaq pozitsiye tutidighanliqining yip uchilirini hazirdin bashlap bérip kélwatidu. Mesilen, qadima partiyisi birleshme hökümet qurushqa munasiwetlik muzakirilerde bash ministir namzati radikal milletchi nétenyahuning ikki dölet arqiliq idare qilishqa maqul désingiz siz bilen birleshme hökümet qurushqa teyyarmen dégen teklipini ret qilip. Özige oxshash radikal partiyiler bilen birliship, birleshme hökümet qurup chiqti. Tinchliqni yaqlighuchi ereb döletlirining bu qétim ishi téximu testek qilidu.
Nöwettki se'udi erebistan padishahi abdullah, diplomatiye minsitiri we text warisi mezgilide, özi teyyarlap chiqqan we gherb döletlerning qollishigha érishken bir «tinchliq pilani» teyyarlighan idi. 2005-yili padishahliq textike chiqqandin kéyin, mezkur pilanni emelge ashurush üchün xélila tirishchanliq körsetti.
Abdullahning pilanining asasliq mezmuni mundaq idi: «isra'iliye 1967-yili yüz bergen urushtin iligiriki zéminlargha chékin'gen teqdirde, ereb we islam dunyasi isra'iliye dölitini étirap qilidu, bu royapqa chiqqanda isra'iliyining dölet bixeterliki emelge ashidu».
Mezkur pilanni misir we i'ordaniye qatarliq gherbke mayil döletler qollap kéliwatidu, biraq liwiye we yemen qatarliq radikal ereb döletliri buninggha qarshi chiqip kéliwatidu. Isra'iliyining yéngi hökümiti tinchliqni yaqlighuchi ereb döletliri bilen «tinchliqning ümidi» dep qarilip kéliwatqan amérika qoshma shtatlirining yéngi prézidénti barak obamani qéyin ehwalgha chüshürüp qoyushi mumkin. Qatarni iran tereptari, dep qarap bu qétimqi yighin'gha qatnashmighan misir bilen bu qétmqi yighinda se'udi erebistan padishahi abdullahni, «gherbning mehsulati we gherbning chomaqchisi» dep haqaretlep yighinni tashlap chiqip ketken qazzafining pozitisiyi, ereblerning meshhur bolghan mundaq bir sözini esletti, « erebler peqet birla ishta kélisheleydu, u bolsimu kéleshmeslik üchün».
Qarighanda, 1945-yili 22-martta qurulghan ereb elliri ittipaqi tinchliqni emelge ashurush üchün kelgüside bu qétimqigha oxshash nurghunlighan aliy derijilik rehbeler yighini chaqiridighandek turidu.
****************************************

تولۇق ئوقۇش

Amérikining «afghanistan pilani»

Amérikining «afghanistan pilani»


(04-04-2009)Türkiye awazi radi'osi:

Yawro-asiyadiki küch tengpungluqining shekillinishide afghanistanning stratégiyilik ehiyiti qaytidin barghansiri otturigha chiqmaqta. Amérika qoshma shitatliri prézidénti barak obama, amérika prézidéntliq saylimi harpisida bergen bayanatigha uyghun bir shekilde aldi bilen afghanistan'gha ehmiyet bérishke bashlidi.

Amérikining yéngi hökümitining pilani, afghanistan'gha iqtisadiy, siyasiy we eskiri jehettin yardem qilip, afghanistanning küchlinishini, hemde radikal unsurlarning tamamen yoqitilishini nishan qilidu.
Amérika iraqtin esker chékindürüsh pilani bilen bir waqitta afghanistanni aldinqi pilan'gha chiqiridighan bir xil diplomatiye we bixeterlik siyasitini yolgha qoyushqa bashlidi. Pakistanning nöwettiki weziyiti, el qa'ide we talibanning yéngidin tesir da'irisini kéngeytishke bashlishi we radikal unsurlarning yoqitilishi tüpeyli, amérika afghanistanning nöwettiki weziyitini yéqindin we diqqet bilen küzetmekte.
Bultur, 2001-yildin tartip ta hazirghiche amérika we ittipaqdashliri eng köp eskiridin ayrilip qalghan bir yil boldi. Amérika prézidénti barak obamamu wezipige olturupla afghanistan toghruluq muhim qararlar élishqa bashlidi. Buningdin meqset, afghanistanning küchlinip normallashturulushi.
Amérikining yéngi pilanini aldi bilen afghanistanda muqimliqni ishqa ashurushqa eng chong tosalghu boliwatqan taliban we bashqa isyanchi guruppilarni yoqitish teshkil qilidu. Bu guruppilar panahliniwatqan, merkizi hakimiyet we xelq'ara küchlerning kontrolluqining sirtidiki rayonlarning qolgha keltürülüshi nishan qilinmaqta. Usame bin ladin we bashqa el qa'ide liderliriningmu mezkur rayonlarda saqliniwatqanliqi ilgiri sürülmekte. Bu xildiki keng kölemlik bir herbiy heriket afghanistan'gha yéngi qisimlarni yötkeshni teqezza qilidu. Amérikining meqsidi afghanistan'gha mushu yil ichide ewetilidighan 4 ming zapas esker arqiliq afghanistan merkizi armiyisini kücheytish. Bu küch, obama wezipige olturupla testiqlighan afghanistan'gha ewetilidighan 17 ming kishilik küchke élawe qilinidu. Afghanistanda nöwette 38 ming amérika eskiri bilen 30 ming nato eskirini öz ichige alghan jem'iy 70 minggha yéqin esker wezipe ötimekte. Bu küchke élawe süpitide 80 ming kishilik afghanistan milliy armiyisiningmu 134 ming kishige yetküzülüshi nishan qilinmaqta. Her qaysi sheherlerning amanliqini qoghdash meqsitide wezipe ötewatqan 78 ming kishilik saqchilar küchining sanimu 82 minggha yetküzülidu.
Pilanda körsitilgen yene bir muhim amil bolsa yerlik hakimiyetning küchlendürülüshi. Merkizi hökümetni halsiritip yerlik liderlerni küchlendürüp qoyushi mumkin, dep bu nishan'gha hemme shübhe neziri bilen qarimaqta. Bundaq bolushining sewebi bolsa, afghanisanning qaytidin rayon xaraktérlik urushlarning qaynimigha kirip qélish xewpining barghansiri ayan bolushqa bashlishi.
Amérikining afghanistanda yolgha qoymaqchi bolghan yéngi istratégiyisi ilgiriki dewrlerdikidin perqliq halda rayon xaraktérlik özgirishlerni pakistan bilen birge qolgha élishtin ibaret. Bu da'irida, taliban qoralliq küchlirige panah jayliq wezipisi ötewatqan pakistan zéminida muqimliqning ishqa ashurulushi üchün her ikki döletke goya bir dölettekla mu'amile qilinidu we islam'abad hökümitige yardem bérilidu. Bu da'iride amérika qoshma shitatlirining rusiye, junggo, hindistan, iran qatarliq döletler bilen uchrishish élip barghanliqi körülmekte. Amérikining pakistan-afghanistan alahide wekili richard xolborkmu izchil türde rayonda uchrishish élip barmaqta.
Özgirishlerning türkiyige munasiwetlik bir teripimu bar, elwette. Hemmige melum bolghinidek, türkiye afghanistanda yuqiri derijilikler sewiyiside wezipe ötigenidi. Prézidént obamaning aprilning bashlirida qilidighan türkiye ziyaritining eng muhim témiliridin birining afghanistan bolushi mölcherlenmekte. Amérika hökümiti türkiyining afghanistandiki basquchqa téximu köp küch we herbiy heriket da'iriside ishtirak qilishini telep qilmaqta.
***************************

تولۇق ئوقۇش

Dunya tiyatir bayrimi

27-mart dunya tiyatir bayrimi küni


(28-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:

men bir tiyatir sen'etchisi, tiyatir méning barliqim, men küchümni sehne chiraqliridin hasil qilimen.
Men bir sehne xizmetchisimen, ishlirim tolimu müshkül. ”kéche-kündüz“ démestin japaliq ishleymen. Bu yerdin men silerge eng güzel, eng toghra, eng zamaniwiy, eng ré'alliqqa uyghun bir oyun arqiliq qizghin salam yollaymen.
«yir oyun... Yene bir oyun... Yaq yene bir oyun...» dep yürüp, ömrum shundaq xoshalliq ichide ötmekte. Silermu mushu yerde bolghan bolsanglar oyunimizni birlikte tebrikligen bolsaq néme dégen yaxshi bolar idi-he! qedirlik dostlar! qéni emise birlikte küleyli! birlikte yighlayli! birlikte cheksiz hayajan'gha chömeyli! heyrano hes qalayli! söyüneyli we birlikte oynayli. Oyun axirida tiyatirning ene shundaq ayrilmas bir qismi bolghan tatliq oyun uyqusidin qizghin alqish sadaliringlar bilen oyghunayli! güzel bir oyunning axiridiki lezzetlik harghinliq ichide zoq ishtiyaq bilen bir birimizni qan'ghiche körüwalayli!»

Bu sözler bügün pütkül dunya miqyasida 48-qétimliqi tebrikliniwatqan ”dunya tiyatir bayrimi küni“ munasiwiti bilen doklat hazirlash wezipisini üstige alghan meshhur tiyatir sen'etchisi nédret guwenchke a'it.
Nédret guwench nurghun tiyatirlarda rol alghan we nurghun sherep médallirigha irishken. U sehnilerdila emes, kinolardimu rol alghan we nurghun kinolargha awaz bergen qimmetlik sen'etchmiz.

Uning hazirlighan doklati bügün kechte türkiyidiki barliq tiyatirxanilarda oyundin ilgiri mexsus belgilen'gen sen'etchi teripidin déklimatsiye qilinidu, qéni emise dostlar! doklatni kelgen yérimizdin anglashni dawamlashturayli!

«bügün kechte oyunimizni xuddi her qétimqigha oxshashla yene silerning sheripinglargha oynaymiz, hemde 27-mart dunya tiyatir bayrimi künini birlikte tebrikleymiz. Bizge hemrah bolghanlqinglar üchün silerge chungqur rehmet éytimiz.

Emdi bir'az mungdashsaq qandaq deysiler dostlar! chunki yéqinqi yillardin boyan türkiye tiyatirchiliqi namidin heem ijabiy hem selibi nurghunlighan talash-tartishlar otturigha chiqmaqta.

Beziler tamashibinlarning barghanche sewiyisiz komidiyielerge bérilip kétiwatqanliqini, bolupmu xususiy tiyatirlarning ziyan tartish qayghusi bilen adettiki sehne eserliri bilenla cheklinip qalghanliqini, buning set'et jehettiki chékinish bolup hésaplinidighanliqini ilgiri sürmekte. Bular qismen toghra bolushimu mumkin, biraq, türlük qiyinchiliqlargha berdashliq bérip, sen'etning shawqunluq hayajini ilkide hazirmu nomur körsitiwatqan xususiy tiyartir kompizotorliri we sen'etchilirimizning japaliq emgikige héchqachan köz yumushqa bolmaydu, elwette.

Beziler bolsa «küldür, küldür, küldür» deydu, hemde «tamashibinlar külüshnila xalaydu, pikir-tepekkur qilishni xalimaydu» dep tamashibinlirimizni kemsitidu.

Yene beziler, «ma'ashliq memurdin sen'etchi chiqmas» dep heq tapshurulidighan tiyatirlirimizgha zerbe bermekte. Halbuki tiyatir saheside yétiship chiqqan we chiqiwatqan ixtisasliq sen'etchilirimizning barliqi ularning xiyalighimu kirip chiqmaydu.

Bezi zéhni ötkür zatlar bashtin-axir türk tiyatir sen'etchilirining arisida adettin tashqiri tejribige ige kishilerning barliqini qeyt qilishidu. Méning qarishimmu hem shundaq.

Heyran qalarliqi shuki, beziler «hazirqi zamanda héchkim tiyatir yézish bilen shughullanmaydu, tiyatir yazghuchilirimizgha néme bolghandu?» dep xata perez qilishidu. Bu nuqta intayin muhim. Chünki héchqachan yazghuchisiz tiyatir barliqqa kelmeydu. Méningche bu mesilini birlikte hel qilalaymiz. Biraq aldi bilen yazghuchilirimizgha qulaq sélishimiz kérek. Chünki adettin tashqiri tejribe – sawaqlargha ige qimmetlik tiyatir yazghuchilirimiz bar.

Bu ariliqta, bir qisim tiyatir heweskarlirimiz, «burunqi tiyatirlar negimu ketkendu! ashu burunqi oyunlar bilen tiyatir sen'etchiler qeyerde!» déyiship dad-peryat chékishidu. Halbuki etrapqa obdan nezer tashlighanlirida yash tiyatir sen'etchilirini köreleydu, hemde alemshumul özgirishlerni hés qilalaydu. Nöwette yash tiyatir sen'etchiler sehnilerde her xil nomurlarni körsetmekte. Ularning hemmisi shundaq tejribilik we shundaq jesurki, bir yerge jem bolup özlirining özgiche tiyatir nomurlirini yuqiri maharet bilen körsiteleydu, tiyatir yazalaydu, oyniyalaydu we izchil türde türlük tiyatir nomurlirini bimalal orunliyalaydu. Men ularni «heqiqiy tiyatirchilar» dep ataymen. Yene shundaq deymenki, hazirqi kündiki sen'et sahesi türlük qiyinchiliqlargha duch kelgen bolushigha qarimay, türk tiyatiri özining rolini üzlüksiz jari qildurmaqta. Yéngi we zamaniwiy türk tiyatiri mukemmellishish bilen bir waqitta yene, «jön türk-yash türkler ittipaqi» tiyatiri heqqide xush-xewer yetküzmekte. Köpligen zenjir – késhenlerni pachaqlap tashlighan we tashlawatqan özgiche tiyatirning ul eslihe qurulushining tégide insanning eqil-parasiti, bolupmu türk xelqining aliyjanabliqi, insanperwerliki, aliy himmetliki, jesurluqi, qiyinchiliqqa bash egmesliktek aliyjanab rohi, eng müshkül ötkelge duch kelgendimu qilchimu boshashmasliqtek égilmes-sunmas iradisi yatidu.

Ulugh dahi mustafa kemal atatürk öz waqtida: «sen'etchiler shundaq kishilerki, ularning yüzliri goya nurluq quyashqa oxshaydu» déyish arqiliq sen'etchilerning qimmitini yorutup bergenidi. Harmas-talmas sen'etchilirimiz, siler ene shu parlaq nurunglar arqiliq bizning mangidighan yolimizni yorutup berdinglar. Kim néme déyishidin qet'iynezer, tiyatir sehniliri hemmige jawab bolalaydu, elwette. Chünki sehnilerni zilzilige keltürüp, ademni qaynaq héssiyatlargha chömdürüwatqan siler emesmu?

Undaqta chalsun axirqi qongghuraqlar!...Échilsun perdiler!

1948-yili bahar aylirida, parizhda xelq'ara tiyatir instituti qurulidu. Öz waqtida tiyatir instituti teripidin her yili 27-mart küni, «dunya tiyatir bayrimi küni» qilip békitip chiqilghan. Her yili bu institutqa eza döletlerde, 27-mart küni dunya tiyatir bayrimi küni süpitide qizghin tebriklinidu. Türkiyimu xelq'ara tiyatir institutigha eza dölet bolghanliqi üchün, türkiyide her yili 27-mart küni tebriklesh pa'aliyetliri éilip bérilidu. Dunya tiyatir bayrimi küni tunji qétim 1960-yili tebriklen'gen. 27-mart dunya tiyatir bayrimi künide, sehnilerde dikilmatsiye qilinish meqsitide, dunyagha tonulghan meshhur tiyatir sen'etchiliri teripidin tiyatirgha munasiwetlik maqale teyyarlinidu. Pütün xelq'aragha xitab qilin'ghan maqale, xelq'ara tiyatir instituti türkiye tarmiqi teripidin türkchige terjime qilinip, barliq tiyatir sen'etchilirige, sen'et béghidiki kesipdashlargha, axbarat organlirigha ewetilip, sehnilerde dikilmatsiye qilinidu. Heryili 27-mart küni tiyatirlar heqisiz qoyulup kelgen bolup, insanlarning tiyatirgha bolghan tonushini we qiziqishini téximu kücheytish meqset qilinidu. Bu ehwal ta 1977-yilighiche dawam qilidu. 1977-yiligha kelgende stokholumda bir yerge jem bolghan xelq'ara tiyatir instituti kéngishi, dunya tiyatir bayrimi künide dékilmatsiye qilinishi en'enige aylan'ghan maqalining, türkiyining teklipige asasen her döletning özlirining tiyatir sen'etchiliri teripidin qelemge élinishini muwapiq köridu. 1978-yili 27-martta tunji qétim élan qilin'ghan dunya tiyatir bayrimi künige a'it maqalini, özini türk tiyatirigha béghishlighan muhsin ertughrul qelemge alidu.

Insaniyet tarixigha oxshashla uzun tarixqa ige bolghan tiyatir sen'iti, barliq sen'et türliridin terkip tapqan sehne sen'iti. Tiyatir peqet muzikighila emes, belki insanning eqligimu xitab qilidu. Edebiyatqa oxshash peqetla til yaki sözlernila emes, belki konkritliqini asas qilghan halda insandin intayin ustiliq bilen paydilinidu. Öz nidasini insan arqiliq royapqa chiqiridu.

Tiyatir, insanni, insan'gha insan arqiliq chüshendurudighan bir xil sen'et türi bolup, bu sewebtin, pütün dunya tiyatirgha nisbeten bir sehnidin ibaret. Yeni dunya tiyatirning del özi hésaplinidu. Tiyatirning mushundaq qurulmigha ige bolushni peqetla hezim qilalmay kelgen bir qisim kishler tiyatirning mewjutliqini bu dunyadin yoq qilish üchün urunup körgen bolsimu, biraq héchqachan meqsitige yételmidi we yételmeydu. Qedimiy dewiridin tartip ta hazirghiche dawamliship kéliwatqan bir qisim tiyatir ijadiyetliri, buning eng tipik misali bolup hésablinidu, elwette. Hazirqi dewirimizdikidek kichik bolghan tiyatir zalliri öz waqtida yoq idi. Mundaqche qilip éytqanda, u dewirlerde intayin chong bolghan tiyatir zalliri bina qilinatti. 25000 we 30000 kishilik tiyatir zalliri heywet bilen qed kötürüp turatti.. Mesilen, qanche minglighan oyunlar qoyulghan bu heywetlik tiyatirxanilarda...Ochuqraqi, izmir selchuqtiki efes qedimiy tiyatirxanisi, antalyadiki aspendos tiyatirxanisi, side we bergama tiyatirxanisi...Qatarliqlarning hemmisi tamashinbilar bilen tolup tashatti. Bu tiyatirxanilar tamashibinlar gah höngrep yighlap ketse, gah qaqqlap külüp kétishetti. Hemmidin muhim bolghini, sehnide qoyulghan oyunlar heqqide munazire élip bérilip, insanlarni tiyatirgha qiziqturushiqa shara'it hazirlap bériletti. Hazirqi dewrimizdiki tiyatir oyunlirimu burunqi tiyatirlargha oxshash kishini oylandurighan alahidilikke ige, elwette. Tiyatirni hem hayatqa oxshap ketkenliki hemde buning eksiche bolghanliqi üchün qizghin söyimiz. Ré'alliq bilen chüshni perqlendürüshte téngirqap qalghanliqimizdin, chaxchaq bilen rast gepni bir dep, chüshinip qalghanliqkimizdin we toghra bilen yalghanni bir-birige arilashturup qoyghanliqimiz üchün tiyatirni qizghin söyimiz. Chünki tiyatir hayatning del özi yaki sen'etchining xiyali. Tiyatir arqiliq ré'aliqtiki achchiq heqiqetler bilen yüzlishishni, biz duch kelgen türlük qiyinchiliqlargha berdashliq bérishni öginiwalalaymiz. Shuning bilen bir waqitta, bulargha taqabil turushni, bularni tüp yiltizidin özgertishnimu öginiwalalaymiz, xuddi turmushta bashtin kechürwatqinimizdek...

Bügün 27-mart dunya tiyatir bayrimi küni...
Bügün bu bayramning 48-qétimliqi pütkül dunya miqyasida qizghin tebriklenmekte.
Bügün «dunya tiyatir bayrimi küni» bolush süpiti bilen, dunya tiyatir sehniliride alahide we ehmiyetlik bir kün.
Bügün perde shundaq échiliduki, perde échilish bilen teng söygü we méhri-shepqet sadaliri hemme yaqta eks sada yangritidu. Sen'etchilermu cheksiz hayajan ilkide nahayiti rohluq halda her xil tiyatir nomurlirini orunlaydu. Undaqta tamashabinlarchu?
Oyun, sen'etchi we tamashibin bir-biridin esla ayrilalmaydu söyümlük dostlar.
Ular bügünmu bar, etimu bolidu, toghriraqi ular hemishe hemme yerde bolidu. Ornidin turup oyunlarni, oyunchilarni, tiyatirni qizghin tebrikleydu.
Tiyatirgha emgek singdürgen we tiyatirni qizghin söyidighanlarning tomuri mana bu ehmiyetlik künde tiyatir üchün soqidu.
Tiyatir heqqide, oyunlar heqqide, sen'etchiler heqqide qizghin bes-munazire élip bérilmaqta.
Halbuki tiyatirlar bügün perdilirini heqsiz achidu.
Bügün tiyatir zalliri adem déngizigha aylinidu.
Alqish sadaliri pelekke yétip, natiwan yürekler chekszi shat-xuramliqqa chömidu.

Alemshumul sen'et nomurliri arqiliq bizni cheksiz shat-xuramliq déngizida üzdürgenlerge we bundin kéyinmu üzdüridighanlargha köptin-köp minnetdarliq bildürimiz.
**************************

تولۇق ئوقۇش

Kilimat özgirishi

Kilimat özgirishi we arqa körünüshi


(27-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:

2009-yili 8-marttin 11-martqiche bolghan arliqta daniyining paytexti kopénhagénda 2000 alimning ishtirak qilishi bilen «kilmat özgirishi»ge munasiwetlik xelq'araliq yighin chaqirildi. Yiqinning chaqirilish meqsiti bolsa, her qaysi döletlerning kilmat özgirishige munasiwetlik élip barghan xizmetlirini birlikte közdin kechürüsh, öz–ara pikir we uchur almashturush, öz ara hemkarliqni kücheytish we dunyani idare qiliwatqan insanlar bilen idare qiliniwatqanlarning diqqitini mewjut tebi'yi apetler we muhit mesililirige aghdurushtur.

Alimlar yene, 2009-yili dékabirda kopénhagéinda bir yerge jem bolidighan dunya rehberlirige we qarar qilighuchilarning huzurigha sunush meqsitide nöwettiki kilmat özgirishining qaysi basquchqa bérip qalghanliqi heqqide etirapliq bir doklat teyyarlashni bashliwetti.

Emdi döletlik ghazi unwérsitéti xelq'ara munasiwetler bölümining bashliqi heyder chaqmaqning témigha munasiwetlik analizini huzurunglargha sunimiz.

Deslepki melumatlargha asaslan'ghanda, nöwettiki kilmatning özgirish ehwali biz mölcherligendimu éghirraq ehwalda iken. Buningdin burun élip bérilghan tekshtürüshke köre , 21-esirining axirighche déngiz yüzining sewiyisining 59 santmétir örleydighanliqi mölcherlen'gen bolsa, yéqinda élip bérilghan tekshürüshte, bu texmindin ikki hesse artuq örleydighanliqi mölcherlen'gen. Bu texminler antiraktika we grinlandiye qatarliq rayonlarda élip bérilghan tekshürüshler we sün'iy hemrahning wastisi arqiliq érishilgen melumatlargha asaslan'ghan. Buningdin bashqa, atmosféradiki karbon 4 oksdning okyanlarda kislataliq yamghurning peyda bolishigha sewep bolghanliqi we buning tebi'et we kilmatqa tesir élip kelgenliki alahide tekitlen'gen. Bolupmu, köpligen béliq türining tügep kétidighanliqi we béliq miqdarining aziyip kétidighanliqi qeyt qilin'ghan.

Dunyaning témporaturisining issip kétishi bilen muz qatlamliri we muz taghlirining érishke bashlighanliqi, érishke bashlighan muz qatlamliri we muz taghlirining dunyaning kilmatida zor derijide özgirish peyda qilidighanliqi we tebi'iy apetlerning kélip chiqishigha seweb bolidighanliqi, yer shekli déngiz yüzdin töwen bolghan jaylarda yashawatqan insanlarning turalghu jaylirini tashlap chiqip kétishige mejbur bolush qalidighanliqi, muhit we insaniyet tragédiyisining kélip chiqishigha seweb bolidighanliqi mölcherlenmekte.

2009-yili noyabirda chaqirilidighan «kilmat özgirishi»témiliq yighin munasiwiti bilen kopinhagéinda bir yerge jem bolidighan dunya rehberlirining dunyaning yashighili bab kélidighan bir makan süpitide saqlinip qélishi üchün jiddi tedbir qollinishi tolimu zörür. Kilmat özgirishige seweb bolidighan eng muhim amillardin biri bolghan parnik gazining atmosféragha qoyup bérilishining aldini élish tedbirlirini emelge ashurushqa ehmiyet bérilishi intayin muhim orunda turidu. Dunyani eng éghir derijide bulghighan we buning jawabkari tereqqiy tapqan bay döletlerdur. Bu döletler barliq janliqlargha nisbeten özining mes'uliyitini untup qalmasliqi kérek. Kilmatning özgirishige munasiwetlik teb'iy apetlerge her küni dégüdek shahit boliwatimiz. Orman ot apiti, yer shekli déngiz yüzdin töwen bolghan rayonlarda yüz bergen déngiz süyining téship kétishi, tsunami, qoyun we qum köchüsh qatarliq teb'iy apetlerning köpiyip kétishini tebi'etning bizge bergen agahlandurushi, dep chüshünishimz kérek.

Nawada tedbir qollinilmighan teqdirde 10 yildin kéyin yeni 2020-yili yamghurgha chidashliq munbet ziminlarning süpitining 50 pirsent töwenlep kétidighanliqi mölcherlenmekte. Buningdin bashqa, tebi'iy apetlerning sewebi bilen yéza- igilikke bab kélidighan yerning omumiy nisbitining aziyip kétidighanliqi seweblik eslidila namratliqta yashawatqan köpligen rayonlarda ozuq - tülük yétishmesliktek qéyinchiliqqa duch kélidighanliqi közge körünüp turmaqta.

Dunyani idare qiliwatqanlarning bolupmu, amérika qoshma shtatliri, yawropa elliri ittipaqi, rusiye, junggo, yaponiye we hindistan qatarliq dunyaning eng éghir derijide bulghinishigha seweb bolghan döletlerning héch bolmighanda exlaqiy jehettin bolsimu dunyaning halakitige seweb bolidighan muhitning bulghinishini keltürüp chiqiridighan siyasetlerdin derhal wez kichishi we yashash hoquqi bolghan janliqlargha (insanlar, haywanlar, ösümlükler) adimigerchilikning teqezarsi süpitide mu'amile qilishi arzu qilinmaqta. Téximu pakize bolghan bir muhit berpa qilish üchün, mundaqche qilip éytqanda téximu güzel bir dunya berpa qilish üchün muhit asirash pida'ilirini qollap quwetlesh kérek. Bu yashash hoquqigha igen her qandaq bir janliqining buningdin kéyinki hayatini dawamlashturush üchün tolimu zörür.

***************************

تولۇق ئوقۇش

Su we tinchliq

Su we tinchliq heqqide qisqiche analiz


(20-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:


yéqinqi 20 yilidin buyan, su xelq'ara munasiwetler küntertipining eng muhim maddiliri qataridin orun élip kelmekte. Türkiye qatarliq köpligen dölet we rayonlarda suni ortaq ishlitish yaki bölüshüsh jehettin izchil türde xelq'araliq mesililer tughulup keldi.

Eslide bu mesililerning kélip chiqishining eng muhim sewebi suning özi bolmastin, belki su siyasiti we jahan'gir döletlerning suni xelq'ara munasiwetlerning eng muhim koziri süpitide ishlitip kelgenlikidur.

Emdi döletlik ghazi uniwérsitéti xelq'ara munasiwetliri bölümining bashliqi proféssor doktur heyder chaqmaqning témigha munasiwetlik analizini hozurunglargha sunimiz.

1990-yilidin 2003-yilighiche bolghan ariliqta, türkiye, süriye we iraq qatarliq döletler otturisida su krizisi yüz bérishi, xelq'arada qattiq ghulghula qozghighan idi. Biraq, yéqinqi alte yil mabeynide, mezkur rayonlarda su mesilisi muhim küntertip qatarigha kirgüzülmidi, hetta rayondiki her qaysi döletler bu sahede birer kélishimname yaki suni öz-ara bölüshüsh qatarliq jehetlerde héchqandaq heriketke ötüpmu baqmidi.
Su mesilisining rayonda bir krizis bolushtek xaraktérini yoqitip qoyushining sewebi- her qaysi döletlerning diplomatiyisini özgertkenlikidur.
Mundaqche qilip éytqanda, xoshna döletler suni bahane qilip zorawanliq qilish yaki birer soghuqchiliq peyda qilish siyasetliridin yaltayghan.

2009-yili 16 marttin 22-martqiche istanbulda dunya su munbiri yighinining 5-yilliqi munasiwiti bilen, su - xelq'araning küntertipige qaytidin kirgüzüldi.
Bu qétimqi dunya su munbiri aliy derijilik rehberler yighinining chaqirilishidiki meqset, «öz-ara oxshimasliqlarning su arqiliq yiqinlashturulushi» bolup, suning buningdin kéyin ziddiyetke emes, belki öz-ara hemkarliqqa wesile bolup qélishni kapaletke ige qilishtur.

Su hayatiy xaraktérlik ehmiyetke ige bolghanliqi üchün, insan tebi'iy halda sudin paydilinish hoquqigha ige bolidu. Insanlar suning hayattiki ehmiyitini bilidu, biraq suning zapisi we ishlitishi qatarliq nazuk we sezgür mesilige nisbeten insanlarning tonushini we éngini östürüsh tolimu zörür. Insanlarning su heqqidiki melumati heqiqeten yüzekidur. Hemmimizge melumki, dunyaning 4 ten3 i su bilen qaplan'ghan, biraq mewjut su zapisining 97 pirsenti tuzluq sudur. Uning üstige, barliq tebi'iy bayliqlargha oxshash sumu heqiqeten tengpungsiz tarqalghan. Namrat döletler gerche mol su zapisigha ige bolsimu, téxnika we maddiy jehettin yétersiz bolghanliqi tüpeyli, mol su menbeliridin yéterlik derijide paydilinishqa qadir bolmaywatidu. Eksiche, tereqqiy tapqan döletler bolsa suni bulghap kelmekte. Dunyadiki su istémalining 66 pirsenti sughurushqa, 20 pirsenti sana'etke, 10 pirsenti a'ile éhtiyajigha ishlitilidu we 4 pirsent etirapidiki su pargha aylinip kétidu. Bu yerde sughirishning intayin yuqiri miqdarda ikenlikini körimiz. Démek, bu sughurush saheside angsizlarche sudin paydilan'ghanliqning bir ipadisidur. Bu sewebtin, su siyasitini ijra qilghuchi oron yaki shexslerning suning angsizlarche ishlitilishning we pargha aylinip kétishining aldini élish üchün tigishlik tedbir élishi tolimu zörür.

Bir amérikiliq yilda 6000 kup métir, bir yawropaliq 5000 kup métir su ishlitidu, bir afriqiliq bolsa otturiche 700 kup métir we bir ifofiyilik aran 50 kup métir su istémal qilidu. Buning sewebi, qandaqtur afriqa elliride suning zapisi az dégenlik emes, belki mewjut su zapiisidin ünümlük paydilinishqa qadir bolalmasiliqidur.
Asiya elliride kishi béshigha toghra kélidighan su ishlitish miqdari 3000 kup métir, gherbiy yawropada ottura hésab bilen 5000 kup métir, jenubiy amérikida ottura ottura hésab bilen 2300 kup métir, türkiyide ottura hésab bilen 1300 kup métir, süriyide 1200 kup métir, iraqta bolsa 2020 kup métir etrapida bolidu.
Türkiye yéqinqi 40 yil ichide munbet zéminlirining yérimidin ayrilip qaldi. Yer asti su menbelirining su sewiyisi her yili 1-2 métir töwenlep ketmekte. 2025-yiligha kelgende türkiyide höl yéghin miqdari 25 pirsent töwenlep kétishi mölcherlenmekte. Yéqindin buyan konya wilayitide höl yéghin miqtari 60 pirsent etirapida töwenlep ketti. Bir litirliq meynet su 8 litirliq suni bulghimaqta. Türkiyidiki sekkiz sheherdila su tazilash tesisliri bar. Sheherlerde ishlitiliwatqan suning 40 pirsenti xorap kétiwatidu, yéza- igilik saheside ehwal téximu éghir.
Shunga türkiye su siyasiti ijra qilishqa derhal atlinishi lazim.

Bu qétimi istanbulda chaqirilghan dunya su munbiri yighinida sugha oxshash hayatiy ehmiyetke ige bolghan mesilining küntertipke qoyulushi heqiqeten ehmiyetlik bir ish, emma mushula kupaye qilmaydu. Suning urushqa yol échishning, bir diplomatik kozirgha aylinip qélishning we éghir palaketlerge seweb bolup qélishining aldi élinishi, suning adilliq bilen teqsim qilinishi we bir tinchliqning smowligha aylinishi közde tutulghan asasta su siyasiti yürgüzüsh lazim.

**********************************

تولۇق ئوقۇش

Ghezze paji'esige «hamas» jawabkarmu?

Ghezze paji'esige «hamas» jawabkarmu?


(13-02-2009)-«türkiye awazi radi'osi»:


Isra'iliyining ghezzege qaratqan hujumining arqa körünüshi
Pelestinning nöwettiki weziyiti we pelestin dölet re'isi mehmud abbasning hamasqa bolghan qarishi:

Insaniyet tarixining mundaq bir özgermes qanuniyiti bar. U bolsimu, deslipide urush partlaydu, kéyin urushning keltürüp chiqarghan éghir aqiwetliri héchkimni aramida qoymighanliqtin, uning üstide bash qaturulup, «qandaq qilinsa bir yerge kélip xatirjem yashiyalaymiz» dégen so'algha bar küchi bilen jawab tépishqa tirishilidu.

Bashqiche qilip éytqanda, deslipide bundaq dehshetlik insaniyet tragédiysini keltürüp chiqarghan insan, kéyin yene shu tragédiyidin kélip chiqqan xaniweyranchiliqni tüzitishke mejbur bolidu.

Töwendiki bayanlarmu buning shundaqliqini nahayiti roshen halda ispatlap turuptu:

Pelestin dölet re'isi mehmud abbas, tinchliq berpa qilish basquchidiki nöwettiki eng muhim bolghan ottura sherq we rayonning omumiy ehwali mesiliside öz –ara pikir almashturush meqsitide bir nechche kün ilgiri enqerege yétip kelgenidi.
Isra'iliye – hamas otturisidiki urushtin kéyinla élip bérilghan bu qétimqi ziyaret jeryanida mehmud abbas aldi bilen tayyip erdoghan, arqidin abdulla gül we türkiye büyük millet mejlisi (türkiye parlaménti) bashliqi köksal toptan bilen ayrim – ayrim körüshti.
Ikki tereplik körüshüshlerde, türkiye tekitlep kéliwatqan, bolupmu jumhur re'isi abdulla gülning éytqinidek, «pelestinde tunji bolup qilishqa tégishlik eng muhim ish bolsa, aldi bilen ghezzediki barliq émbargularning derhal bikar qilinishi, pelestin xelqige qilin'ghan insanperwerlik yardem buyumlirini téz sür'ette tégishlik jaygha yetküzüsh we ghezzening omumi eslihelirining qaytidin berpa qilinishidur».
Bu mesilige qarita türkiye teshebbus qiliwatqan yene bashqa bir qarishi bolsa - islam dunyasining pelestin mesilide ittipaqliq we barawerlik asasida heriket qilishidur.

Pelestin dölet re'isining enqerege qilghan ziyariti heqqide bir qisim zhornalstilar öz köz qarishini bildürdi,
Bularning biri «millet géziti»ning zhornalisti pikret bilaning, mehmud abbasning ziyaritidin kéyin, qelemge alghan maqalisi bolup, bu maqalige birlikte köz yügürtüp baqayli:
Zhornalsit «abbasning neziride hamas rakéta bombiliri» serlewhisi astidiki maqalsida mundaq deydu:
«pelestin dölet re'isi mehmud abbas, bir qisim zhornalsitlar we ijtima'iy teshkilatlirining wekilliri sheripige ötküzülgen kechlik ziyapette öz köz qarishini bildürüp, sorighan so'allirimizgha jawab berdi.
Mehmud abbasning bergen jawabliridin, «pelestin mesilisining aldi bilen hamas bilen el petih otturisida hel qilinishi tolimu zörür iken» dégen tesiratqa ige boldum.
Manga, el petih bilen hamasning bir yerge kélishi, isra'iliye bilen pelestinning bir yerge kélishidinmu müshküldek tuyulup ketti.
Mehmud abbasning ipadisidin, ghezzde yüz bergen insaniyet tragédiyisidin hamasning jawabkar ikenliki chiqipla turatti.

Mehmud abbas «yeni» dep sözini mundaq dawamlashturdi:
«ejeba qarshiliq körstish bir qanche tal kargha kelmeydighan rakéta bombiliridin ibaretmidu?
Hamas isra'iliyige qanche minglighan rakéta bombisi atqan boldi. Isra'iliye tereptin 3 kishi öldi, buning ichide ölgenlerning ikkisi pelestinlik.
Qarshiliq körsitish mushundaq bolamdu?
Bu kargha kélemdu?
Her kim qarshiliq körsitish yolini talliyalaydu, emma, hem siyasetchi hemde qarshiliq körsetküchi bolush mumkin bolmaydighan bir ish»

Buningdin shuni körüwélishqa boliduki, mehmud abbas, hamasning rakéta bombilirini hergizmu qarshiliq körsitish qatardin hésablimaydiken,
Hamasni «ya siyasetchi yaki qarshiliq körsetküchi bol, ikki yolning birini talla» dewatidu,

Mehmud abbas bolsa hamasning mundaq ikki xataliqi üstide toxtaldi:
«hamasning birinchi xataliqi: hamas, urush toxtitish kélshimnamisning mudditi toshqanda uzartishi kérek idi, lékin hamas undaq qilmidi.
Hamasning ikkinchi xataliqi bolsa: hamas démokratiyini bir qétimliqla ish dep oylidi we özining shu oyi boyiche heriket qildi. Ikkinchi qétim saylam élip bérishni qobul qilmay turuwaldi.
Men deymenki, bizge oxshash bölünüp kétishtek éghir mesilinimu démokratiye arqiliq hel qilghili bolatti».

Mehmud abbas, hamas heqqide buningliq bilenla boldi qilmaydiken.
U yene hamasni qattiq eyibleydiken.
Abbasning nezide bu bir xataliq bolmastin, belki kishining tolimu ghezipini keltüridighan bir ish iken.

Abbas bu heqte munularni bildürdi: «urush partlashtin burun, biz hej qiliwatattuq. Ghezzede 2500 kishi hej ibaditige teyyarlan'ghan idi. Misirmu aptuwozlarni teq qilip qoyghanidi. Biz ularni saqlawatattuq. Hamas bu insanlarning hejge bérishigha ruxset qilmidi. Hetta ulargha oq atti.
Shuning bilen, islam tarixida üch qétim hej qilish tosalghugha uchrighan boldi.
Tunji qétimliqi, peyghember eleyhissalam hej ibaditi üchün mekkige bérishqa hazirliq qilghan bolsimu, biraq, mekkilikler buninggha tosqunchiliq qilghan.
Ikkinchisi, öz waqtidiki hakimiyet bishidikler kebini taqatquzwetken.
Üchinchisi bolsa, hamas teripidin tosqunluqqa uchrighan, bu bolsa islam dunyasida kishini tolimu ghezeplendüridighan bir xil qilmishtur».

Mehmud abbas, aldimizdiki qisqighiche waqit ichide saylam élip bérishni oylaydiken, hemde bu arqiliq bir milliy hökümet qurup chiqishni teshebbus qilidiken. Bu hökümetning pelestinde hem dölet bashliqliq hemde parlamént ezasi qatarliqlarni saylap chiqishqa türtkilik rol oynaydighanliqigha ishinidiken,
«eger- dep sözini mundaq dawam qildurdi mehmud abbas, - saylamda hamas utup chiqsa, qollaymiz, saylam sanduqidin qandaq netijide chiqsa, biz uninggha chin könglimizdin hörmet bildürimiz».

Mehmud abbas, hamas saylamda utup chiqqan teqdirde, hamasqa barliq hoquqni qosh qollap ötküzüp béridighanliqini tekitlidi.
Abbas, «ghezzege eng axirqi qétim qachan bardingiz, nawada aldimizda ghezzege bérip qalsingiz hazir bizge dégen geplerni u yerdimu déyelemsiz? Déyeligen teqdirde qandaq mu'amilige duch kélisiz?» dégen so'algha,
«ghezzege barmaymen» dep jawab berdi.
«u yerde herbiy özgirish boldi» dédi abbas.

Abbas bu yerde «herbiy özgirish boldi» dégen sözide hamasning el petihning ezalirini tutqun qilishini közde tutmaqchi.
Abbas eng axirqi qétim ghezzege 2007-yili éyun éyida béripitu.
Abbasning qol asitidikilerdin biri bir xelq rayini sinashtin élin'ghan melumatni biz bilen ortaqlashti.
Uning éytishiche, ghezze xelqi abbasni qollaydiken,
Abbasning saylam élip bérishta ching turuwélishi del shu xelq rayini sinashtin élin'ghan melumatqa tayan'ghanliqidin dérek béridu.
«ghezzede élip bérilghan xelq rayini sinash jedwilige asaslan'ghanda,
Xelqning 62 pirsenti abbasning dawamliq hoquq béshida turushini xalaydiken.
71 pirsenti bolsa ereb layihisini qollaydiken.
82 pirsenti milliy ittipaqliqni chin könglidin xalaydiken.
Peqetla 7 pirsenti, hamasning ghelibe qilghanliqini oylaydiken».

Ejeba, «mehmud abbas, bash ministir rejep tayyip erdoghanning hamasni qollaydighan ibarilerni ishlitishidin bi'aram boluwatamdighandu?» dégen so'alning jawabi:
«undaq emes».
Mehmud abbas, «erdoghanning hamasni qollap quwwetlishidin bi'aram bolmaywatidu. Hamasmu pelestin xelqining bir qismigha wekillik qiliwatidu. Biz abdulla gül aliyliri bilen tayyip erdoghan aliylirining pelestin xelqige barawer mu'amile qilghanliqini chüshinip yettuq» dewatidu.

Türk zhornalistlirigha ichini mushu sözliri bilen boshatqan pelestin dölet bashliqi mehmud abbas, türkiyide dawaliniwatqan pelestinlik yurtdashlirining yaxshi kütülüwatqanliqini körüp xushal halda enqeredin ayrildi.
Enqere bolsa, ghezzede uzaq mezgillik urush toxtitish kélishimnamisning ishqa ashurulushi we pelestinde birlikning emelge éshishi üchün imkaniyetning bariche tirishchanliq körsitiwatidu. Enqere bu qétim abbastin kéyinla, ottura sherq rayonida tesir da'irisi intayin küchlük döletlerdin biri bolghan misir dölet re'isi hösni mubarekni kütüwalidu.

تولۇق ئوقۇش

Iqtisadiy hemkarliq teshkilati

Iqtisadiy hemkarliq teshkilati we arqa körünüshi


(20-03-2009)Türkiye awazi radi'osi:


Iqtisadiy hemkarliq teshkilati 1985 yili türkiye, iran we pakistan teripidin qurulghan we sherq lagérining yimirilishidin kéyin musteqilliqqa érishken türkiy milletlerdin qazaqistan, özbékistan, türkmenistan, qirghizistan we ezerbeyjan bilen ottura asiya elliridin afghanistan we tajikistanning 1992-yili qatnishishi bilen 10 ezagha ige rayon xaraktérlik bir teshkilatqa aylan'ghan.

Bu teshkilat, rayondiki ereb döletlirini öz ichige almighan musulman ellerdin teshkil tapqan birdin bir teshkilattur. Biraq, 2009-yili 10–11-mart künliri mezkur teshkilatning téhranda chaqirilghan aliy derijilikler yighinigha qiziqip kéliwatqan iraq, süriye we qatar qatarliq eller küzetküchi süptide ishtirak qilghan.

Töwende ghazi uniwérsitéti iqtisad we igilik bashqurush fakultéti, xelq'ara munasiwetler bölümining bashliqi proféssor doktor heyder chaqmaqning bu témigha munasiwetlik analizini oqunglar:

Iqtisadiy hemkarliq teshkilatining da'irisi téximu kéngiyishi mumkin. Yighin'gha türkiyige wakaliten jumhur re'isi abdullah gül ishtirak qildi. Bashqa döletlerningmu dölet we hökümet bashliqliri wekil bolup qatnashti.
Bu teshkilat hazirqi künde 7 milyon 968 ming kwadérat klomitérliq keng zéminni öz ichige alidighan bolup, dunya omumiy yer kölimining 8% ge toghra kélidu. Teshkilatqa eza döletlerde texminen 400 milyon kishi yashaydighan bolup, bu nupusning 42% i 0 bilen 14 yash arisida. Oxshash yashtikilerning dunyadiki otturiche nisbitining 33% ikenliki étibargha élin'ghinida, bu ikkisining otturisida körinerlik perqning barliqini bayqaymiz. Iqtisadiy hemkarliq teshkilatigha tewe jaylarda her bir klomitérgha 83 kishining, dunya miqyasida bolsa her bir klomitérgha 48 kishining toghra kélidighanliqini étibargha alghinimizda, bu rayondiki nupusning köplikini tonup yétimiz. Dunyada sheherlishish nisbiti 51% bolsa, iqtisadiy hemkarliq teshkilatigha döletlerdiki sheherlishish nisbiti 45 % dur. Bu nuqtilar nezerge élin'ghanda, teshkilatning tereqqiy qilish derijisining dunya ölchemlirige yetmeydighanliqi namayan bolidu. Iqtisadiy reqemlermu ijtima'iy tereqqiyat ehwalidin dégendek perqlinip ketmeydu. Mesilen, bu teshkilatning dunya éksportidiki péyi texminen 1.3%, importtiki péyi bolsa texminen 1.4% etrapida. Teshkilat ichidiki ijtima'iy we iqtisadiy tereqqiyat jehettin eng yaxshi nuqtidiki dölet türkiyidur.

Iqtisadiy hemkarliq teshkilatining qurghuchi ezaliri türkiye, pakistan we iran meyli tereqqiyat jehettin bolsun, meyli xelq'ara munasiwettiki tejribisi nuqtisidin bolsun bashqa ezalarning aldida turidu. Bu nuqtidin élip éytqanda, tejribe–sawaqlirini bashqa döletlerning paydilinishigha sunidu. Öz ichidiki saqliniwatqan mesililerning hel qilinishida iqtisadiy hemkarliq teshkilatini bir muzakire üstili, ezalirini bir wasitisi süpitide ishliteleydu.

Türkiye hemmidin bek ehmiyet bériwatqan mesile eza döletler otturisida erkin soda rayoni berba qilish mesilisidur. Bu ish royapqa chiqqan teqdirde hem bir – birlirining rawajlinishigha yardem qilghan bolidu, hem bir–biri otturisidiki hemkarliq kücheygen bolidu. Iqtisadiy munasiwetlerning hejmi zorayghansiri, otturida saqliniwatqan mesililerning ténchliq yolliri bilen hel qilinish pursiti zoriyidu we bir qatar xelq'araliq mesililerdimu ortaq heriket qilish imkaniyiti toghulidu. Bu döletlerning otturisidiki soda–tijaret munasiwetlirining az ikenlikini bilimiz. Lékin 2009-yili 10-marttiki téhran aliy derijilikler yighinida, soda-tijaret munasiwetlirining qoyuqlashturulishi üchün, gheyret qilish heqqide pikir birliki hasil qilindi. Eza döletlerning altisining körinerlik derijide gaz we néfit zapisigha ige ikenlikini xatirlitip ötidighan bolsaq, buning nöwettiki tijaret hejmige qarighanda téximu yuqiri orunda turidighan yushurun küchke ige ikenlikini tonup yétimiz.

************************

تولۇق ئوقۇش